Học tập suốt đời: Từ bổ sung kiến thức đến năng lực thích ứng
Học tập suốt đời là quá trình mỗi người liên tục mở rộng hiểu biết, rèn luyện kỹ năng tự học và khả năng thích ứng trong suốt cuộc đời, để không chỉ theo kịp biến động của khoa học – công nghệ mà còn biến tri thức thành hành động có ích cho cộng đồng. Trong bối cảnh tri thức thay đổi với tốc độ chóng mặt, coi học tập chỉ là giai đoạn vài năm trên ghế nhà trường là một sai lầm chiến lược. Học tập suốt đời không đơn thuần là kéo dài thời gian đi học hay bổ sung kiến thức rời rạc; điều cốt lõi là phát triển năng lực tự học, tự cập nhật và thích ứng, cùng khả năng chuyển đổi kiến thức thành hành động trong đời sống và công việc. Ai dừng học, người đó tụt lại. Ai coi học tập suốt đời là phong cách sống, người đó có cơ hội dẫn dắt kỷ nguyên mới.
Giáo dục phải kiến tạo năng lực, không chỉ phát bằng
Trong nhiều thập niên, giáo dục bị thu hẹp vào việc truyền thụ tri thức và cấp bằng. Mô hình “thầy giảng – trò chép” từng phù hợp khi tri thức còn ổn định, nhưng trở nên lỗi thời khi trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa xuất hiện. Theo PGS Nguyễn Văn Hàm, giáo dục phải trở thành phương tiện quan trọng để kiến tạo con người mới, năng lực mới và động lực mới cho kỷ nguyên mới. Điều đó có nghĩa là trọng tâm phải chuyển từ “biết nhiều” sang “biết học, biết tư duy, biết hợp tác và chịu trách nhiệm”. Điểm số và bằng cấp chỉ là công cụ đo lường tạm thời, không thể là mục tiêu cuối cùng. “Giá trị của giáo dục không nằm ở lượng kiến thức ghi nhớ, mà ở năng lực biến tri thức thành hành động, biến ý tưởng thành sáng kiến và thành giá trị cho cộng đồng”.
Phát triển kỹ năng tự học để chuyển đổi kiến thức thành hành động
Học tập suốt đời chỉ có ý nghĩa khi mỗi người biết cách phát triển kỹ năng tự học. Không ai có thể bám mãi vào thầy cô hay giáo trình cố định. Theo ý kiến chuyên gia, muốn thúc đẩy tự học và học tập suốt đời, cần thay đổi nhận thức: coi học là quyền đồng thời là trách nhiệm của mỗi cá nhân; song song, phải trang bị kỹ năng tự học và mở rộng môi trường học qua tài liệu số, thư viện điện tử, kho tri thức mở, học trực tuyến, trung tâm học tập cộng đồng. Đặc biệt, trong bối cảnh tri thức đổi mới liên tục, học tập suốt đời không chỉ bổ sung thông tin mà phải hướng đến phát triển năng lực tự cập nhật, thích ứng và chuyển đổi kiến thức thành hành động thực tế. Nếu tri thức không đi vào hành vi, nó chỉ là “tài sản chết”, không tạo giá trị cho ai.
Từ cá nhân học tập suốt đời đến xã hội học tập
Một vài cá nhân ham học là chưa đủ; chúng ta cần một xã hội học tập, nơi mọi người đều có cơ hội, năng lực và động lực để học và tự hoàn thiện. Xã hội học tập không đo bằng số lớp bồi dưỡng, mà bằng mức độ tri thức được chuyển đổi thành hành động và giá trị thực tiễn. Khi cơ chế đánh giá chú trọng khả năng áp dụng kiến thức, kết quả và tác động thực tế của việc học, đồng thời tăng liên kết giữa gia đình, nhà trường, cơ quan, doanh nghiệp và cộng đồng, việc học mới tạo ra giá trị trong đời sống. Ở tầm quốc gia, khi coi con người là chủ thể, nguồn lực và mục tiêu của phát triển, giáo dục trở thành con đường căn bản để phát triển con người và là động lực phát triển quốc gia. Một xã hội học tập mạnh là “hạ tầng mềm” cho đổi mới sáng tạo bền vững.
Khả năng thích ứng và học hỏi liên tục: Nền tảng phát triển bền vững
Trong nền kinh tế hiện đại, lợi thế không còn nằm ở tài nguyên hay lao động giá rẻ, mà ở năng lực học hỏi liên tục và thích ứng với thay đổi nhanh chóng. Học tập suốt đời giúp mỗi người dám nghĩ, dám nói, dám làm, dám chịu trách nhiệm và dám hy sinh vì lợi ích chung, qua đó trở thành công dân hữu ích cho xã hội. Năng lực học liên tục cũng là điều kiện để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy đổi mới và tăng năng lực cạnh tranh quốc gia. Nếu giáo dục dừng lại ở một giai đoạn tuổi trẻ, xã hội sẽ luôn chạy sau biến động. Ngược lại, khi học tập suốt đời ăn sâu vào văn hóa, giáo dục trở thành phương tiện kiến tạo kỷ nguyên mới, thúc đẩy phát triển toàn diện con người lẫn cộng đồng. Chọn học suốt đời nghĩa là chọn tương lai bền vững, cho mình và cho đất nước.
