Giáo dục để làm người hữu ích, không phải để sưu tầm bằng cấp
Giáo dục hướng tới con người có ích cho xã hội là quá trình đào tạo con người vừa có tri thức, vừa có đạo đức, biết sống xanh, có trách nhiệm với cộng đồng và sẵn sàng cống hiến cho sự phát triển chung chứ không dừng ở việc tích lũy điểm số hay bằng cấp trang trí trên lý lịch. Mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải tạo ra những con người có thật nhiều điểm số hay nhiều bằng cấp, mà là giúp người học trở thành những công dân có ích. Khi chúng ta quên mất điều này, trường học bị biến thành đường đua thành tích, còn học sinh thành “thí sinh chuyên nghiệp” thay vì những công dân tương lai. Đó không chỉ là lệch lạc về phương pháp, mà là sai nhầm ở tầm triết lý: nhầm giữa phương tiện (thi cử, bằng cấp) với mục đích (đào tạo con người).
Góc nhìn triết học: Trở lại với mục tiêu đào tạo con người
Trong cuộc trao đổi sau một năm thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW, PGS.TS Trần Đăng Sinh – nhà triết học, nguyên Chủ nhiệm khoa Triết học một trường đại học sư phạm lớn – nhấn mạnh giáo dục cần trở về với mục tiêu căn bản là đào tạo con người, trong đó tri thức không thể tách rời đạo đức, trách nhiệm xã hội và ý thức công dân. Ông nhắc lại tư tưởng “vừa hồng, vừa chuyên”, coi đạo đức là nền trước khi nói đến tài năng. Nếu một con người có tri thức mà thiếu đạo đức, thiếu trách nhiệm thì tri thức đó thậm chí có thể bị sử dụng theo hướng tiêu cực. Theo ông, những biểu hiện gian lận thi cử từng xuất hiện ở nhiều địa phương là sản phẩm tất yếu của tư duy “dạy để thi”. Muốn đảo chiều, phải thay đổi quan niệm về con người, bảo đảm “học thật, thi thật, chất lượng thật”, xử lý tận gốc và đồng bộ từ trên xuống dưới.
Giá trị xã hội: Thước đo mới cho thành công giáo dục
Nếu tiếp tục đo thành công giáo dục bằng bảng xếp hạng và tỷ lệ đỗ, chúng ta sẽ sản xuất ra những “bản CV đẹp” nhưng thiếu con người thật. Điểm số có thể đo được kết quả của một kỳ thi, bằng cấp có thể ghi nhận một quá trình học tập, nhưng không thể phản ánh đầy đủ phẩm chất, năng lực và giá trị của một con người. Thành công của một người không nhất thiết phải được đo bằng việc người đó học trường nào, có bằng cấp gì hay thi đạt bao nhiêu điểm. Theo tinh thần đó, tiêu chí của một nền giáo dục tốt phải là tỷ lệ học sinh sau quá trình học trở thành công dân tốt, có nghề nghiệp, có năng lực lao động, có trách nhiệm với gia đình và xã hội – mỗi người đều trở thành một giá trị xã hội hữu ích. Nói cách khác, giáo dục chỉ có ý nghĩa khi người học bước ra đời và biết sống có ích cho người khác, chứ không chỉ lo cho riêng mình.
Sống xanh và nhân cách tử tế: Nền tảng của người học thời công nghệ
Chiều 24/8, gần 500 học sinh của một trường trung học tại Hà Nội đã cùng nhà văn Hoàng Anh Tú tham dự hội thảo với chủ đề “Thế hệ Xanh – Trách nhiệm dẫn lối tương lai” nhằm nâng cao nhận thức, bồi dưỡng kỹ năng sống và ý thức trách nhiệm xã hội cho học sinh. Tại đây, “sống xanh” được mở rộng nghĩa: không chỉ là bảo vệ môi trường, mà còn là trách nhiệm với gia đình, cộng đồng, sử dụng mạng xã hội an toàn, có trách nhiệm, quản lý cảm xúc, giữ cho tâm trí của mỗi người một vùng xanh, lành mạnh, làm chủ bản thân. Những giá trị như lòng biết ơn, sự trung thực trong học tập và cuộc sống được nhấn mạnh như những biểu hiện cụ thể của một lối sống tích cực, có trách nhiệm. Đây chính là giáo dục hướng đến đào tạo con người, chứ không chỉ truyền đạt kiến thức: nuôi dưỡng nhân cách tử tế, hình thành thói quen sống xanh để người học có thể đóng góp lâu dài cho xã hội.
Từ nghị quyết đến lớp học: Làm sao để tinh thần mới đi vào đời sống?
Một năm sau Nghị quyết 71-NQ/TW, những chuyển biến về chất lượng giáo dục được đánh giá là chưa thật sự rõ nét. Lý do không nằm ở thiếu khẩu hiệu, mà ở khoảng cách giữa tầm nhìn và thực hành: chương trình vẫn nặng kiểm tra, giáo viên vẫn bị áp lực thành tích, còn học sinh bị cuốn vào vòng xoáy thi cử. Theo phân tích của PGS.TS Trần Đăng Sinh, để tinh thần của nghị quyết đi vào cuộc sống, điều quan trọng không chỉ là tạo thêm cơ hội học tập hay nâng cao thành tích, mà phải tạo ra thay đổi thực chất trong từng nhà trường, từng người thầy và từng người học. Điều này đòi hỏi đặt lại trọng tâm: bài dạy phải gắn với việc hình thành phẩm chất, trách nhiệm công dân; hoạt động trải nghiệm như những hội thảo về sống xanh, kỹ năng công dân số cần được coi là phần không thể thiếu trong đào tạo con người hữu ích cho xã hội.
