Đọc sách không chỉ giải trí, mà là đầu tư dài hạn cho não bộ
Đọc sách là hoạt động sử dụng ngôn ngữ viết để tiếp nhận thông tin, tưởng tượng và suy ngẫm, qua đó kích hoạt nhiều vùng não liên quan đến trí nhớ, khả năng nhận thức, điều hòa cảm xúc và kết nối xã hội, giúp tăng sức khỏe tinh thần và giảm nguy cơ mất trí nhớ ở người đọc. Nghiên cứu mới từ khoa Tâm thần học Đại học Cambridge cho thấy đọc sách lợi ích não không dừng ở vài phút thư giãn trên ghế sofa, mà gắn với cách não phát triển và lão hóa. Thói quen này mang tính phòng ngừa mất trí nhớ rõ rệt, đủ để chúng ta xem nó như một phần của “chế độ dinh dưỡng” cho trí não chứ không phải thú vui xa xỉ. Vấn đề đặt ra cho độc giả Việt Nam không phải là có nên đọc, mà là chúng ta có dám coi đọc như một ưu tiên mỗi ngày hay không.
Cambridge: bằng chứng thần kinh cho thấy đọc sách làm mạnh cấu trúc não
Lợi ích của đọc sách đối với não bộ không còn là suy đoán mà đã có dấu vết trên phim cộng hưởng từ (MRI). Các nhà nghiên cứu tổng hợp dữ liệu từ hàng nghìn trẻ em và người trưởng thành trong một báo cáo đăng trên tạp chí Psychological Medicine, cho thấy hoạt động đọc liên quan đến thay đổi cấu trúc não và mức độ kết nối giữa các vùng não khác nhau. Ở trẻ 7–11 tuổi, một chương trình đọc kéo dài 8 tuần đi kèm sự gia tăng thể tích chất xám ở nhiều vùng quan trọng. Đây là bằng chứng trực quan cho thấy đọc sách lợi ích não hơn hẳn việc lướt mạng xã hội: nó kích hoạt ngôn ngữ, trí nhớ, chức năng điều hành, tạo nên một “mạng lưới nhận thức” dày và linh hoạt. Từ góc độ sức khỏe tinh thần, một bộ não được luyện tập bằng đọc có khả năng chống chịu tốt hơn trước stress và các rối loạn cảm xúc.
| Nhóm tuổi | Hoạt động đọc | Tác động lên não |
|---|---|---|
| 7–11 tuổi | Chương trình đọc 8 tuần | Tăng thể tích chất xám |
| Thiếu niên | Thói quen đọc từ nhỏ | Khả năng chú ý, ghi nhớ, điều hành tốt hơn |
| Người lớn | Đọc sách, báo, tạp chí thường xuyên | Khác biệt tích cực về cấu trúc và vỏ não |
Từ tuổi nhỏ đến tuổi già: đọc sách nâng khả năng nhận thức và sức khỏe tinh thần
Điểm đáng chú ý trong nghiên cứu Cambridge là lợi ích nhận thức của đọc sách xuất hiện từ rất sớm rồi kéo dài suốt đời. Trên hơn 10.000 trẻ em và thanh thiếu niên, những người yêu thích đọc từ nhỏ có trí nhớ tốt hơn, kết quả học tập cao hơn và ít gặp vấn đề sức khỏe tinh thần hơn. Họ cũng có lối sống lành mạnh hơn: ngủ nhiều hơn, dành ít thời gian cho màn hình. Ngay cả thành tích toán học cũng hưởng lợi vì đọc và toán cùng dùng các quá trình nhận thức như ngôn ngữ, trí nhớ, chức năng điều hành. Ở người trưởng thành, đọc sách liên quan đến giảm căng thẳng, thư giãn, tăng đồng cảm và khả năng nhìn nhận góc nhìn khác. Một nghiên cứu thần kinh cho thấy chỉ 5 phút đọc truyện hư cấu có thể giảm 20% mức độ căng thẳng và cải thiện tập trung, giải quyết vấn đề. Đây là những con số biết nói cho thấy đọc là một công cụ chăm sóc sức khỏe tinh thần hiệu quả.
Đọc sách như “vaccine nhận thức”: giảm tới một phần ba nguy cơ mất trí nhớ
Khi bước vào tuổi trung niên và cao tuổi, câu hỏi quan trọng không phải chỉ là sống lâu, mà là sống minh mẫn. Các hoạt động kích thích não bộ, trong đó đọc sách chiếm vị trí nổi bật, được ghi nhận có liên quan đến tốc độ suy giảm nhận thức. Một nghiên cứu trên gần 5.500 người từ 55 tuổi trở lên cho thấy những ai thường xuyên tham gia hoạt động như đọc sách ít có khả năng bị suy giảm nhận thức trong 5 năm theo dõi. Quan trọng hơn, việc đọc báo, tạp chí và sách liên quan đến mức giảm 33% nguy cơ mắc bệnh Alzheimer, trùng với đánh giá rằng thói quen đọc có thể giúp giảm khoảng một phần ba nguy cơ mắc chứng mất trí nhớ. Đây là lý do thuyết phục để người Việt xem đọc sách như một chiến lược phòng ngừa mất trí nhớ bên cạnh ăn uống lành mạnh, vận động và ngủ đủ.
Không quan trọng đọc gì, quan trọng là bạn muốn mở trang tiếp theo
Một điểm giải phóng áp lực trong kết quả nghiên cứu là lợi ích đọc không phụ thuộc quá nhiều vào việc bạn đọc kinh điển, tiểu thuyết hay truyện tranh; điều then chốt là bạn thực sự muốn đọc. Trẻ có thể bắt đầu bằng truyện tranh, tiểu thuyết đồ họa để tránh cảm giác khó, nhàm chán. Với người lớn, việc tham gia câu lạc bộ sách, nhóm đọc chung hoặc cha mẹ đọc cùng con mang thêm lợi ích xã hội: giảm cô đơn, tăng gắn kết. Theo nhóm nghiên cứu, thậm chí những người ít thích đọc vẫn thừa nhận đọc giúp họ học từ mới và tiếp thu điều mới. Trong bối cảnh mức độ đọc của trẻ em và thanh thiếu niên đang xuống mức thấp nhất kể từ khi được ghi nhận, đặc biệt ở bé trai và trẻ có hoàn cảnh khó khăn, nếu chúng ta không xây lại văn hóa đọc, nguy cơ suy giảm khả năng nhận thức và sức khỏe tinh thần trong tương lai là rất thực.
