Đọc sách mỗi ngày: không chỉ là sở thích mà là chiến lược bảo vệ não
Đọc sách mỗi ngày là thói quen chủ động sử dụng nội dung chữ viết ở nhiều định dạng như tiểu thuyết, báo, tạp chí, truyện tranh hay sách phi hư cấu, với mục đích giải trí, học hỏi và kích hoạt não bộ, qua đó tăng khả năng nhận thức, cải thiện sức khỏe tinh thần và góp phần phòng ngừa chứng mất trí nhớ trong suốt vòng đời. Trong bối cảnh thời gian màn hình chiếm ưu thế, thông điệp từ các nghiên cứu mới của Đại học Cambridge rất rõ: nếu bạn muốn não bộ linh hoạt, tập trung và bền bỉ khi về già, hãy coi việc đọc sách và não bộ như một mối đầu tư dài hạn, không phải thú vui xa xỉ. Một bài tổng quan đăng trên tạp chí Psychological Medicine khẳng định thói quen đọc thường xuyên liên quan đến khả năng tư duy tốt hơn, trạng thái tinh thần tích cực hơn và nguy cơ suy giảm nhận thức thấp hơn. Nói cách khác, mỗi trang sách là một bài tập nhỏ nhưng bền bỉ cho bộ não.
Cambridge nói gì: não bộ được “tập gym” khi bạn đọc vì niềm vui
Điểm quan trọng nhất từ nghiên cứu của Khoa Tâm thần học Đại học Cambridge: yêu thích đọc, chứ không phải loại sách bạn chọn, mới quyết định lợi ích cho não bộ và sức khỏe tinh thần. Một nghiên cứu công bố trên Psychological Medicine ngày 15/9, do Giáo sư Barbara Sahakian, Tiến sĩ Christelle Langley và Vicki Perrin thực hiện, cho thấy sở thích đọc có liên hệ tích cực với khả năng nhận thức, sức khỏe tinh thần và đời sống xã hội. Đáng chú ý, đọc sách kích hoạt nhiều chức năng não bộ cùng lúc, từ ngôn ngữ, trí nhớ đến điều chỉnh cảm xúc. Đây là bằng chứng thuyết phục rằng đọc để giải trí – tiểu thuyết, truyện tranh, tạp chí – không hề kém cạnh sách học thuật trong việc bảo vệ não. Việc phân biệt đọc “nghiêm túc” với đọc “cho vui” vì thế không còn phù hợp; miễn là bạn muốn lật trang tiếp theo, não bộ đang được tập luyện. Một bài tổng quan nhấn mạnh: thói quen đọc thường xuyên có liên quan đến khả năng tư duy tốt hơn và nguy cơ suy giảm nhận thức thấp hơn.
Từ tuổi thơ đến tuổi già: đọc sách như đường băng xây dựng dự trữ nhận thức
Nếu muốn phòng ngừa chứng mất trí nhớ, chúng ta không thể chỉ chờ đến tuổi già mới bắt đầu đọc. Nghiên cứu trên hơn 10.000 trẻ em và thanh thiếu niên cho thấy những em thích đọc từ sớm có khả năng chú ý, trí nhớ và chức năng điều hành tốt hơn. Nhóm này đạt kết quả học tập cao hơn, gặp ít vấn đề sức khỏe tinh thần hơn và sống lành mạnh hơn, ngủ nhiều hơn, dùng thiết bị màn hình ít hơn. Các dữ liệu hình ảnh não cho thấy việc đọc sách và não bộ có liên hệ với sự phát triển của vùng vỏ não liên quan đến ngôn ngữ, nhận thức và điều chỉnh cảm xúc. Theo bác sĩ Dung Trinh, thói quen đọc từ sớm có thể góp phần tạo nền tảng thuận lợi cho sự phát triển não và xây dựng “dự trữ nhận thức”, giúp não duy trì khả năng thích nghi trước quá trình lão hóa. Ở người cao tuổi, các hoạt động kích thích nhận thức như đọc gắn với tốc độ suy giảm nhận thức chậm hơn và nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn, trong đó việc đọc báo, tạp chí, sách liên quan đến việc giảm 33% nguy cơ Alzheimer.
Giải trí cũng bảo vệ não: mọi định dạng chữ đều có giá trị
Một trong những ngộ nhận lớn nhất là phải đọc sách giáo khoa hoặc tác phẩm kinh điển mới “bổ não”. Các nghiên cứu gần đây bác bỏ quan điểm này: lợi ích không phụ thuộc vào việc bạn chọn sách kinh điển hay truyện tranh, tiểu thuyết hay bất cứ thể loại nào khác, điều quan trọng là bạn thực sự muốn đọc. Tin tức, truyện tranh, lời bài hát, truyện hư cấu hoặc các tác phẩm do người hâm mộ sáng tác đều có thể là điểm khởi đầu hợp lệ. Đọc vì niềm vui hỗ trợ nhiều kỹ năng ngoài đọc hiểu: trẻ thường xuyên đọc có xu hướng tập trung, ghi nhớ và thực hiện chức năng điều hành tốt hơn, đồng thời đạt điểm cao hơn trong các đánh giá năng lực đọc. Ngay cả toán học cũng được hưởng lợi, vì đọc và toán cùng dùng những cơ chế nhận thức và hoạt động thần kinh tương đồng. Bỏ qua ranh giới “học” và “chơi” trong đọc là bước thực tế để biến phòng ngừa chứng mất trí nhớ thành thói quen dễ duy trì suốt đời.
Đọc bao nhiêu là đủ? Các thói quen nhỏ cho não bộ khỏe lâu dài
Từ góc độ đời sống, lợi ích sức khỏe tinh thần của việc đọc rất rõ: khảo sát cho thấy đọc liên quan đến giảm căng thẳng, thư giãn tốt hơn, tăng khả năng đồng cảm và mở rộng góc nhìn. Gần hai phần năm người trưởng thành (38%) chọn đọc như cách thư giãn yêu thích, và chỉ vài phút đã tạo khác biệt. Một nghiên cứu thần kinh năm 2024 của The Queen’s Reading Room ghi nhận 5 phút đọc truyện hư cấu có thể giảm căng thẳng tới 20%, đồng thời cải thiện khả năng tập trung và giải quyết vấn đề. Ở mức khoảng 30 phút đọc mỗi tuần, 64% người tham gia báo cáo rằng họ hiểu cảm xúc người khác tốt hơn. Đáng lưu ý, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh đây không phải phương pháp điều trị hay biện pháp có thể đảm bảo hoàn toàn phòng ngừa sa sút trí tuệ. Nhưng với cách thực hiện đơn giản, chi phí thấp và phù hợp nhiều độ tuổi, đọc sách là thói quen ít rủi ro, nhiều lợi ích cho khả năng nhận thức về lâu dài.
