Đọc sách: từ thú vui cá nhân đến chiến lược chăm sóc não bộ
Đọc sách sức khỏe là khái niệm xem việc đọc không chỉ là giải trí hay tiếp thu tri thức, mà còn là một thói quen chủ động bảo vệ sức khỏe tinh thần, tăng cường khả năng nhận thức và phòng ngừa mất trí nhớ về lâu dài, thông qua việc kích thích não bộ, rèn luyện chú ý, ghi nhớ và khả năng xử lý thông tin phức tạp một cách thường xuyên và có chủ đích. Nghiên cứu mới từ khoa Tâm thần học Đại học Cambridge, công bố trên tạp chí Psychological Medicine, cho thấy sở thích đọc sách có mối liên hệ tích cực rõ ràng với nhận thức, sức khỏe tinh thần và đời sống xã hội của người đọc. Điều đáng nói: đây không còn là lời khuyên chung chung kiểu “hãy đọc nhiều sách”, mà là dữ liệu khoa học cho thấy đọc sách nên được xem như một thực hành wellness nghiêm túc, ngang hàng với ngủ đủ và vận động.
Não bộ được “tập gym” khi đọc: lợi ích sớm từ tuổi nhỏ
Nếu chúng ta coi học tập là đầu tư dài hạn cho não bộ, thì nhận thức và đọc sách là bộ đôi nền tảng ngay từ những năm đầu đời. Nghiên cứu trên hơn 10.000 trẻ em và thanh thiếu niên cho thấy những em thích đọc từ nhỏ có khả năng chú ý, ghi nhớ và thực hiện các chức năng điều hành tốt hơn so với nhóm ít đọc. Nhóm này học tập tốt hơn, ít gặp vấn đề về sức khỏe tinh thần, ngủ nhiều hơn và dành ít thời gian hơn cho màn hình kỹ thuật số. Đây là lời cảnh báo thẳng thắn cho các gia đình: trong bối cảnh mức độ đọc của trẻ đang rơi xuống mức thấp nhất kể từ khi có dữ liệu, đặc biệt là bé trai và trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, việc coi đọc sách là “tuỳ hứng” chứ không phải thói quen bắt buộc đang âm thầm làm nghèo đi năng lực nhận thức của một thế hệ.
Người trưởng thành: đọc sách như liều giảm căng thẳng và chống cô đơn
Ở người trưởng thành, nghiên cứu Cambridge cho thấy mối liên hệ giữa đọc sách và sức khỏe tinh thần trở nên nổi bật hơn. Các khảo sát ghi nhận đọc sách giúp giảm căng thẳng, mang lại thư giãn, tăng khả năng đồng cảm và mở rộng góc nhìn với thế giới xung quanh. Gần 38% người trưởng thành được hỏi chọn sách là cách thư giãn yêu thích của họ – con số nói lên rằng nhiều người đã vô thức dùng đọc sách như một liệu pháp tinh thần. Một nghiên cứu thần kinh do The Queen's Reading Room thực hiện năm 2024 cho thấy chỉ 5 phút đọc truyện hư cấu có thể giúp mức độ căng thẳng giảm tới 20%, đồng thời cải thiện khả năng tập trung và giải quyết vấn đề. Khi đọc cùng người khác, thông qua câu lạc bộ sách hay nhóm đọc, người tham gia còn nhận được lợi ích xã hội: bớt cô đơn, gắn bó hơn với những người xung quanh.
Tuổi già và phòng ngừa mất trí nhớ: đọc sách như “bảo hiểm” cho trí não
Điểm quan trọng nhất của nghiên cứu Cambridge nằm ở phát hiện: đọc sách không chỉ tốt ở hiện tại mà còn liên quan đến phòng ngừa mất trí nhớ về sau. Ở người từ 55 tuổi trở lên, một nghiên cứu với gần 5.500 người cho thấy những người thường xuyên tham gia các hoạt động kích thích não bộ như đọc sách ít có khả năng xuất hiện suy giảm nhận thức trong giai đoạn theo dõi 5 năm. Một nghiên cứu khác ghi nhận việc đọc báo, tạp chí và sách liên quan đến mức giảm 33% nguy cơ mắc bệnh Alzheimer. Hình ảnh não cho thấy người có thói quen đọc sở hữu thể tích lớn hơn ở các vùng liên quan đến ngôn ngữ, học tập, điều hòa cảm xúc và kiểm soát hành vi, đồng thời có độ dày vỏ não cao hơn ở một số vùng ngôn ngữ. Nói cách khác, đọc sách là một trong những hoạt động học tập hiếm hoi vừa mang lại khoái cảm, vừa xây dựng “dự phòng cấu trúc” cho não bộ.
Không phải đọc gì, mà là đọc thế nào: biến đọc sách thành thói quen wellness
Một kết luận mang tính thực hành từ nghiên cứu Cambridge: lợi ích của đọc sách sức khỏe không phụ thuộc quá nhiều vào việc bạn đọc tác phẩm kinh điển hay truyện tranh, mà phụ thuộc vào việc bạn thực sự muốn đọc. Điều này phá vỡ định kiến lâu nay rằng chỉ “sách nghiêm túc” mới tốt cho trí tuệ. Truyện tranh, tiểu thuyết đồ họa, thậm chí nội dung liên quan đến chương trình truyền hình hoặc trò chơi yêu thích đều có thể là cửa ngõ để hình thành thói quen đọc bền vững. Khi việc đọc mang lại niềm vui, nó đồng thời trở thành hoạt động rèn luyện nhận thức, thư giãn và duy trì kết nối với người khác trong suốt cuộc đời. Nếu coi đọc sách như một thực hành wellness, mỗi người cần đặt lịch cho não bộ giống như đặt lịch tập thể dục: vài phút truyện hư cấu để xả stress, vài chương sách kiến thức để thử thách tư duy, và vài buổi tụ họp nhóm đọc để nuôi dưỡng đời sống xã hội.
