JETP: Từ cam kết khí hậu đến trụ cột an ninh năng lượng
Đề án JETP trong chuyển đổi năng lượng Việt Nam là kế hoạch huy động nguồn lực quốc tế và điều chỉnh chính sách trong nước để đẩy mạnh năng lượng tái tạo, giảm dần nhiên liệu hóa thạch, qua đó vừa thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng 0, vừa bảo đảm an ninh năng lượng, ổn định kinh tế – xã hội và an ninh lương thực trong dài hạn.
Kế hoạch triển khai Đề án JETP do Bộ Công Thương ban hành nhằm thực hiện đồng bộ các nhiệm vụ, giải pháp được Thủ tướng giao tại Quyết định số 458/QĐ-TTg phê duyệt Đề án cập nhật triển khai Tuyên bố JETP. Vấn đề không chỉ là thêm vài dự án điện gió, điện mặt trời, mà là tái thiết toàn bộ cấu trúc hệ thống năng lượng theo hướng công bằng, bền vững và ít phụ thuộc hơn vào nhiên liệu hóa thạch. Bộ Công Thương sẽ xây dựng, hoàn thiện thể chế, chính sách và khung pháp lý để thu hút đầu tư vào điện gió ngoài khơi, điện mặt trời, hệ thống lưu trữ năng lượng, đồng thời cập nhật, tổ chức thực hiện kế hoạch huy động nguồn lực triển khai các dự án JETP với sự hỗ trợ tài chính và chuyển giao công nghệ từ quốc tế.
Mục tiêu số hóa và xanh hóa hệ thống điện: quyết tâm hay tham vọng?
Cốt lõi của Đề án JETP là làm mới hạ tầng năng lượng, đặc biệt là hệ thống điện, theo hướng thông minh, linh hoạt và xanh hơn. Bộ Công Thương đặt mục tiêu chủ động phát triển mạnh mẽ năng lượng tái tạo, phấn đấu nâng tỷ lệ nguồn năng lượng tái tạo đạt khoảng 47% tổng công suất điện, đồng thời khống chế tổng công suất nhiệt điện than không vượt quá khoảng 30,2–31,055 GW và kiểm soát phát thải khí nhà kính từ ngành điện không quá 170 triệu tấn CO₂ tương đương. Đây là những con số thể hiện rõ mức độ quyết liệt – hoặc cũng có thể là mức độ mạo hiểm – của lộ trình chuyển đổi.
Để đạt các mục tiêu này, Bộ Công Thương sẽ huy động nguồn lực quốc tế để nâng cấp, xây dựng hạ tầng sản xuất, truyền tải, tích trữ, phân phối và điều hành hệ thống điện hiện đại, có khả năng tích hợp quy mô lớn các nguồn năng lượng tái tạo. Kế hoạch cũng thúc đẩy công nghiệp chế tạo thiết bị năng lượng tái tạo, thiết bị lưu trữ điện năng, phát triển hydrogen xanh và amoniac xanh, nghiên cứu công nghệ thu hồi, hấp thụ, lưu trữ và sử dụng CO₂. Về định hướng dài hạn, đến năm 2050 Việt Nam đặt mục tiêu kiểm soát phát thải từ năng lượng không vượt quá 101 triệu tấn CO₂ tương đương, với tỷ lệ năng lượng tái tạo đạt khoảng 80–85% tổng năng lượng sơ cấp. Đây không còn là câu chuyện của một ngành, mà là bài kiểm tra năng lực điều hành phát triển bền vững của cả nền kinh tế.
Tam giác an ninh: năng lượng – lương thực – kinh tế trong bối cảnh rủi ro mới
Trong bối cảnh rủi ro phi truyền thống gia tăng, chuyển đổi năng lượng Việt Nam không thể chỉ dừng ở các con số công suất lắp đặt. Các chuỗi sản xuất thiết yếu đang chịu sức ép từ biến động địa chính trị và giá năng lượng toàn cầu, đứt gãy chuỗi cung ứng, biến đổi khí hậu, yêu cầu chuyển đổi xanh, rủi ro công nghệ và an ninh mạng. Điều này khiến mỗi bước đi của Đề án JETP phải được đánh giá qua lăng kính an ninh tổng thể, thay vì chỉ là bài toán giảm phát thải.
Khí thiên nhiên hiện là nguyên liệu đầu vào thiết yếu của ngành sản xuất phân bón và hóa chất. Riêng Nhà máy Đạm Phú Mỹ mỗi năm tiêu thụ khoảng 600 triệu m³ khí thiên nhiên, tương đương khoảng 5% sản lượng khí khai thác trong nước. Khi nguồn năng lượng được bảo đảm, các nhà máy phân bón vận hành thông suốt, nguồn vật tư nông nghiệp được cung ứng kịp thời, qua đó tạo nền tảng cho sản xuất nông nghiệp, bảo đảm an ninh lương thực và nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế. Nói cách khác, an ninh năng lượng là điều kiện tiên quyết của an ninh lương thực và ổn định kinh tế – và Đề án JETP phải củng cố chứ không được làm suy yếu tam giác an ninh này.
Vai trò của Petrovietnam và ngành công thương trong bảo vệ an ninh năng lượng
Một chuyển đổi năng lượng công bằng chỉ có ý nghĩa nếu không đẩy chi phí và rủi ro sang nông dân, doanh nghiệp nhỏ hay người lao động. Kế hoạch JETP nhấn mạnh việc gắn quá trình chuyển đổi với tạo việc làm mới, đào tạo và đào tạo lại lao động, bảo đảm an sinh xã hội cho các nhóm dễ bị tổn thương, đồng thời khuyến khích người dân, doanh nghiệp tham gia các chương trình sử dụng năng lượng sạch, tiết kiệm và hiệu quả. Đây là điểm tích cực, nhưng để không biến thành khẩu hiệu, cần cơ chế tài chính và chính sách cụ thể, từ tín dụng ưu đãi đến hỗ trợ chuyển đổi nghề tại các địa phương phụ thuộc nhiệt điện than.
Ở chiều cung, Petrovietnam năng lượng được kỳ vọng giữ vai trò nòng cốt trong bảo đảm nguồn năng lượng, trong đó có việc duy trì nguồn khí ổn định cho các cơ sở sản xuất phân bón, hóa chất và những ngành công nghiệp thiết yếu. Đại diện doanh nghiệp phân bón thuộc hệ thống này cho biết họ đang xây dựng lộ trình giảm phát thải đến năm 2050, chuẩn bị điều kiện tham gia thị trường carbon, nghiên cứu các công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon, hydro xanh và amoniac xanh, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0. Nếu ngành dầu khí không chủ động bước vào quỹ đạo chuyển đổi, JETP sẽ bị kẹt giữa mục tiêu khí hậu và áp lực an ninh năng lượng.
Đường dài sau 2030: từ cam kết JETP đến văn hóa sử dụng năng lượng sạch
Một điểm then chốt nhưng ít được chú ý là Kế hoạch không dừng ở mốc 2030. Trong giai đoạn sau 2030, Bộ Công Thương tiếp tục đề xuất, xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách hỗ trợ chuyển đổi năng lượng; đưa hoạt động sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả và năng lượng sạch trở thành hoạt động thường xuyên, liên tục của tổ chức, doanh nghiệp, cộng đồng và người dân, với sự dẫn dắt của Nhà nước và hỗ trợ quốc tế. Nếu điều này thành hiện thực, chuyển đổi năng lượng sẽ trở thành một “văn hóa phát triển” chứ không chỉ là một chiến dịch ngắn hạn.
Về phía cung ứng điện, lộ trình giảm dần sử dụng nhiên liệu hóa thạch trong lĩnh vực điện lực sẽ được xây dựng và triển khai phù hợp với tình hình phát triển và mức hỗ trợ quốc tế. Các quy định về tỷ lệ năng lượng tái tạo đối với hộ tiêu thụ lớn, biện pháp khuyến khích công nghiệp sử dụng hydrogen xanh, amoniac xanh, cũng như điện mặt trời mái nhà tại khu dân cư, hộ gia đình sẽ được nghiên cứu, đề xuất. Câu hỏi còn lại là khả năng tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, quy hoạch, cấp phép và huy động vốn – nhiệm vụ mà chính Kế hoạch đã thẳng thắn đặt ra. JETP có thể là cú hích lịch sử cho an ninh năng lượng và phát triển bền vững, nhưng kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào chất lượng thực thi nhiều hơn là sự hoành tráng của mục tiêu.
