Quý IV trở thành bài kiểm tra sức bền của xuất khẩu nông nghiệp Việt Nam
Xuất khẩu nông nghiệp Việt Nam trong quý IV là giai đoạn tăng tốc cuối cùng của cả năm, khi ngành nông, lâm, thủy sản phải vừa giữ nhịp tăng trưởng, vừa đáp ứng các tiêu chuẩn thị trường ngày càng khắt khe để kịp hoàn thành mục tiêu xuất khẩu đặt ra. Đây không chỉ là câu chuyện con số, mà là thử thách về sức bền của cả chuỗi giá trị, từ vùng trồng, vùng nuôi đến hệ thống chế biến, logistics và quản lý chất lượng. Trong 9 tháng, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản ước đạt 56,3 tỷ USD, tăng 7,8% và tương đương khoảng 75,9% mục tiêu cả năm. Điều này cho thấy nền tảng tăng trưởng khá tích cực, nhưng chặng đường còn lại không hề dễ. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các tháng cuối năm phải duy trì bình quân gần 6 tỷ USD kim ngạch để đạt mốc hơn 74,2 tỷ USD. Sức ép ấy buộc ngành phải chuyển tư duy từ “bán được gì” sang “bán được bao lâu, vào những thị trường nào và với chất lượng ra sao”.
Động lực tăng trưởng: rau quả, gỗ và thủy sản gánh vai trò đầu tàu
Điểm sáng của xuất khẩu nông lâm thủy sản là cơ cấu ngành hàng đã xuất hiện những “đầu tàu” đủ sức kéo cả đoàn. Trong 9 tháng, nhóm nông sản đạt khoảng 29,28 tỷ USD; lâm sản 14,41 tỷ USD; thủy sản 9,17 tỷ USD; sản phẩm chăn nuôi khoảng 564,4 triệu USD. Nhìn vào các con số này, việc đặt mục tiêu xuất khẩu nông nghiệp Việt Nam vượt 74,2 tỷ USD không phải là hành động duy ý chí mà có cơ sở thực tế. Rau quả, đặc biệt là sầu riêng, đang chứng minh sức bật mạnh với kim ngạch 7,35 tỷ USD, tăng 19,9%, trong đó sầu riêng mang về khoảng 2,27 tỷ USD, tăng gần 48%. Lâm sản, nhất là gỗ và sản phẩm gỗ, tiếp tục giữ vai trò trụ cột với khoảng 13,43 tỷ USD, trong khi thủy sản tăng 12,3% nhờ tôm và cá tra đều tăng kim ngạch. Nếu các nhóm này duy trì đơn hàng mùa cao điểm cuối năm, mục tiêu xuất khẩu 2026 có thể không chỉ hoàn thành mà còn được nâng thêm một bậc.
Mặt trái tăng trưởng: giá giảm, phụ thuộc thị trường và tiêu chuẩn siết chặt
Đà tăng trưởng hiện tại không che mờ những rủi ro đang tích tụ. Cà phê là ví dụ điển hình: khối lượng xuất khẩu tăng 15,4%, đạt khoảng 1,44 triệu tấn, nhưng kim ngạch lại giảm 7,3% do giá bình quân giảm gần 20%. Gạo cũng chịu sức ép khi sản lượng giảm 6,1% và kim ngạch giảm gần 11%, với giá xuất khẩu bình quân đi xuống. Tăng lượng nhưng giảm giá là mô hình tăng trưởng dễ khiến nông dân và doanh nghiệp kiệt sức. Nguy hiểm hơn, xuất khẩu nhiều mặt hàng đang tập trung vào một vài thị trường lớn: Trung Quốc chiếm khoảng 63% rau quả, 58,7% cao su, 91% sắn; Mỹ đóng góp khoảng 50,1% gỗ và sản phẩm gỗ. Mức độ tập trung này khiến ngành nông lâm thủy sản dễ bị tổn thương khi các thị trường thay đổi chính sách, tiêu chuẩn kỹ thuật hoặc nhu cầu tiêu dùng. Cùng lúc, yêu cầu về chống khai thác IUU, kiểm soát dư lượng, truy xuất nguồn gốc, nguồn gỗ hợp pháp và quy định chống mất rừng của EU đang trở thành “tấm vé vào cửa” bắt buộc.
Chiến lược quý IV: từ mở rộng thị trường đến nâng cấp chuỗi giá trị
Để giành thêm gần 18 tỷ USD kim ngạch trong quý IV, ngành nông nghiệp không thể chỉ trông chờ vào đơn hàng mùa vụ. Cần một chiến lược cân bằng giữa mở rộng thị trường, cải thiện chất lượng và đa dạng hóa sản phẩm. Với cà phê, định hướng chuyển từ tăng sản lượng sang nâng giá trị bằng rang xay, hòa tan, cà phê đặc sản và xây dựng thương hiệu là bước đi đúng hướng. Với gạo, tăng tỷ trọng gạo thơm, chất lượng cao và mở rộng thị trường ngoài các khu vực truyền thống là cách thoát khỏi bẫy cạnh tranh giá rẻ. Ở sân chơi rau quả, việc đẩy mạnh sầu riêng đông lạnh, puree, sấy và chế biến giúp giảm phụ thuộc vào quả tươi và thời vụ. Song song, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang nói rõ ưu tiên: mở rộng thị trường EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và các nước CPTPP, RCEP, đồng thời khai phá Trung Đông, Nam Á, châu Phi, Mỹ Latinh. Nếu không tháo gỡ kịp thời điểm nghẽn về thông quan, kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc, tín dụng, logistics và kho lạnh, mọi lợi thế về sản lượng sẽ bị chặn lại ngay cửa khẩu.
Kết luận: muốn về đích phải chấp nhận thay đổi luật chơi
Quý IV không chỉ là cuộc chạy nước rút mà là bài thi tốt nghiệp cho quá trình tái cơ cấu xuất khẩu nông nghiệp Việt Nam. Mục tiêu xuất khẩu 2026 ở mức hơn 74,2 tỷ USD là thách thức lớn nhưng cũng là cơ hội để ngành nông lâm thủy sản chứng minh rằng tăng trưởng không còn phụ thuộc vào nguyên liệu thô và một vài thị trường. Thay vì chỉ tập trung đẩy kim ngạch, bài toán cần được đặt lại: đa dạng hóa thị trường, nâng cấp chế biến, giảm phụ thuộc vào giá, tuân thủ sâu các tiêu chuẩn quốc tế và số hóa dữ liệu vùng trồng, vùng nuôi. “Nếu quý IV vẫn đi theo lối mòn bán nguyên liệu với biên lợi nhuận mỏng, mục tiêu sẽ hoàn thành trên giấy nhưng năng lực cạnh tranh dài hạn khó cải thiện.” Cơ hội về đích nằm ở chỗ dám thay đổi luật chơi ngay trong chính mùa vụ được coi là bận rộn nhất của năm.
