Danh hiệu mới là cam kết, không phải đích đến
Khu dự trữ sinh quyển là mô hình quản lý kết hợp bảo tồn đa dạng sinh học và giá trị văn hóa với phát triển kinh tế - xã hội bền vững, nghiên cứu khoa học và giáo dục môi trường. Phong Nha–Kẻ Bàng trở thành khu dự trữ sinh quyển thế giới thứ 12 của Việt Nam vào năm 2026, bổ sung một khuôn khổ để kết nối những mục tiêu ấy trên cùng một cảnh quan. Ngày 4/11, MAB Việt Nam phối hợp UBND tỉnh Quảng Trị tổ chức hội nghị tổng kết mạng lưới các khu dự trữ sinh quyển thế giới tại xã Phong Nha, tạo diễn đàn đánh giá kết quả, nhận diện khó khăn và bàn ưu tiên cho giai đoạn tiếp theo. Nhưng danh hiệu không tự bảo vệ được rừng, hang động hay sinh kế. Giá trị của nó phải được đo bằng cách địa phương quản lý tài nguyên và chia sẻ lợi ích với cộng đồng.
Quy mô khu dự trữ sinh quyển là 515.830 ha, gồm vùng lõi 123.326 ha, vùng đệm 220.055 ha và vùng chuyển tiếp 172.449 ha. Diện tích rộng khiến cách quản trị không thể chỉ tập trung vào điểm tham quan nổi tiếng: hoạt động du lịch, bảo vệ sinh cảnh và đời sống cư dân cần được tính trong một bức tranh chung. UNESCO từng ghi danh Phong Nha–Kẻ Bàng là Di sản thiên nhiên thế giới năm 2003, bổ sung ghi danh năm 2015; đến năm 2025, di sản được kết nối với Hin Nam No của Lào thành di sản thiên nhiên thế giới liên biên giới. Danh hiệu sinh quyển vì thế là cơ hội mở rộng phối hợp, nhưng cũng nâng yêu cầu giải trình: bảo tồn Phong Nha phải thể hiện bằng kết quả lâu dài, không chỉ bằng thêm một dấu mốc.
Du lịch xanh chỉ có ý nghĩa khi tự nhiên đặt giới hạn
Quảng Trị định hướng phát triển Phong Nha–Kẻ Bàng thành khu du lịch quốc gia theo hướng xanh, có trách nhiệm và bền vững. Đây là lựa chọn đúng, nhưng chữ “xanh” sẽ rỗng nghĩa nếu lượng khách và hoạt động khai thác vượt sức chịu tải của hệ sinh thái. Tỉnh xác định du lịch phải tôn trọng giới hạn tự nhiên, còn người dân địa phương phải là chủ thể và được hưởng lợi từ quá trình phát triển. Với du lịch Phong Nha, điều đó đòi hỏi quản lý khách và sản phẩm theo khả năng của từng khu vực, thay vì chạy theo số lượt tham quan. Du lịch sinh thái, sản phẩm đặc trưng và sinh kế ổn định gắn với bảo tồn cần được đặt trong cùng kế hoạch. Nếu thiên nhiên bị xem như phông nền để bán trải nghiệm, danh tiếng có thể tăng trước mắt nhưng nền tảng của điểm đến sẽ suy yếu.
Lợi ích cộng đồng không nên chỉ được hiểu là có thêm việc làm thời vụ. Người dân cần có cơ hội tham gia quyết định, cung cấp dịch vụ và nhận phần lợi ích công bằng, đồng thời duy trì sinh kế ổn định gắn với bảo tồn. Cách tiếp cận ấy khiến du lịch bền vững trở thành một phép thử cụ thể: hoạt động kinh doanh có tạo động lực để cộng đồng gìn giữ cảnh quan hay không, và thu nhập có đến được với những người sống bên cạnh di sản hay không? Hội nghị cũng ghi nhận hướng ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số để giám sát đa dạng sinh học, xây dựng dữ liệu và mở rộng nghiên cứu. Công nghệ có ích khi giúp phát hiện áp lực lên môi trường và hỗ trợ quyết định quản lý; nó không thể thay thế sự đồng thuận, tri thức bản địa hay cơ chế chia sẻ lợi ích.
Từ quản trị tích hợp đến đề cử công viên địa chất
Quảng Trị dự kiến từng bước xây dựng mô hình quản trị tích hợp, hài hòa giữa bảo tồn di sản, bảo vệ đa dạng sinh học, phát triển du lịch và nâng cao chất lượng sống của cộng đồng. Tỉnh cũng nghiên cứu lộ trình đề cử Công viên địa chất toàn cầu UNESCO, với điều kiện đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn cần thiết. Đây nên là một lộ trình dựa trên năng lực quản lý và chất lượng bảo tồn, không phải cuộc đua tích lũy danh hiệu. Muốn thuyết phục, địa phương cần chứng minh rằng các giá trị địa chất, sinh thái và văn hóa được gìn giữ trong thực tế, còn cộng đồng có vai trò rõ ràng trong việc bảo vệ và giới thiệu chúng.
Không gian liên biên giới với Hin Nam No cũng mở ra cơ hội hợp tác bảo tồn giữa Quảng Trị và các địa phương của Lào, cùng việc trao đổi kinh nghiệm trong mạng lưới sinh quyển. Ở cấp quốc gia, các khu dự trữ sinh quyển cần được hỗ trợ bằng kế hoạch hành động có hướng dẫn thực tế, cơ chế theo dõi khả thi và phân công trách nhiệm rõ ràng. Đối với Phong Nha–Kẻ Bàng, thước đo sau cùng không phải số danh hiệu hay lượng khách, mà là khả năng giữ nguyên giá trị tự nhiên trong khi người dân có sinh kế tốt hơn. Đó mới là cách biến công nhận quốc tế thành cam kết có ích: du lịch phát triển trong giới hạn sinh thái, cộng đồng cùng làm chủ, và bảo tồn được duy trì qua nhiều thế hệ.
