Du lịch cộng đồng bền vững: khi sinh kế thường ngày trở thành sản phẩm
Du lịch cộng đồng bền vững là mô hình phát triển du lịch dựa trên sinh hoạt thường ngày, tài nguyên bản địa và vai trò chủ thể của người dân, trong đó lợi ích kinh tế gắn chặt với bảo tồn môi trường, văn hóa và nhịp sống truyền thống của cộng đồng địa phương.
Điểm chung đáng chú ý ở bản vùng cao du lịch và làng biển du lịch hiện nay là họ không dựng nên “sân khấu” cho du khách, mà mở cửa chính đời sống của mình. Từ lệnh cấm đánh bắt cá để phục hồi sông suối, đến phiên chợ cá rạng sáng hay thú tắm đồng mùa nước nổi, mọi hoạt động đều là trải nghiệm địa phương Việt Nam đúng nghĩa. Câu hỏi không còn là “làm sao hút khách nhanh nhất”, mà là “làm sao để khách đến mà làng vẫn là làng, bản vẫn là bản”. Câu trả lời đang dần hiện ra từ những cộng đồng dám tự đặt ra quy ước, tự tổ chức và tự hưởng lợi.
Bản Ngàm: cấm đánh cá để giữ sông, mở đường du lịch
Ở bản Ngàm, xã Sơn Điện, người Thái đã làm một việc tưởng như đi ngược sinh kế: lập quy ước cấm đánh bắt cá trên đoạn sông Luồng dài 4 km để bảo vệ nguồn lợi tự nhiên và phát triển du lịch cộng đồng. Trước đây, khai thác thiếu kiểm soát khiến cá trên sông ngày càng cạn, nhiều loài trở nên khan hiếm, buộc cán bộ thôn và già làng phải họp dân, thống nhất lệnh cấm và chế tài cộng đồng đối với người vi phạm.
Quy ước không triệt tiêu hoàn toàn nghề cá, mà giới hạn vào dịp lễ, Tết hoặc khi phục vụ sinh hoạt cộng đồng, đón đoàn khách lớn; người dân chỉ dùng chài, lưới truyền thống, bắt cá lớn và thả cá nhỏ, nghiêm cấm mọi hình thức khai thác hủy diệt. Nhờ kiên trì, nguồn cá mài, cá dốc, cá trôi, cá chép, cá lăng dần phục hồi, biến đoạn sông thành “tài sản chung” của cả bản. Việc giữ được nguồn cá cùng cảnh quan sông nước đã mở ra hướng du lịch cộng đồng bền vững cho bản vùng cao.
Khi huyện có chủ trương phát triển bản vùng cao du lịch, người dân Ngàm không chờ dự án lớn mà tự chỉnh trang nhà cửa, sửa nhà sàn, cải tạo đường làng, giữ vệ sinh môi trường để đón khách. Du khách có thể ngủ nhà sàn, ăn ẩm thực Thái, đi bè luồng, quăng chài, câu cá theo sự tổ chức của cộng đồng. Một câu chuyện đáng trích dẫn là: “Mỗi năm, bản Ngàm đón hàng nghìn lượt khách, tạo thêm thu nhập cho các hộ làm dịch vụ và người dân địa phương”. Ở đây, du lịch không thay thế nông nghiệp hay đi rừng, mà bổ sung một nguồn sinh kế mới gắn chặt với việc bảo vệ sông, rừng và văn hóa Thái.
Chợ cá Tam Tiến: bình minh làng biển thành sản phẩm du lịch
Khoảng 4 giờ sáng, trên bãi biển Tam Tiến, người mua đã chuẩn bị thau rổ, quang gánh để đón những thúng hải sản từ tàu trở về sau một đêm đánh bắt. Chợ đông nhất vào vụ cá nam từ tháng 4 đến tháng 9, mỗi ngày có khoảng 270 tàu thuyền cập bờ, với 350 tiểu thương và 150 lao động phụ trợ tham gia chuỗi sinh kế quanh phiên chợ. Phía sau vài giờ chợ là mạng lưới nghề từ người đi biển, chèo thúng, buôn cá, gánh cá đến cơ sở chế biến.
Nhịp mua bán lúc rạng sáng không chỉ là mưu sinh, mà đang trở thành trải nghiệm địa phương Việt Nam hấp dẫn. Du khách có thể quan sát, trò chuyện với ngư dân, mua hải sản ngay trên cát thay vì chỉ tắm biển, ăn uống. Vẻ đẹp hoang sơ cùng nhịp lao động thường ngày của ngư dân làng biển là nét hút khách du lịch trải nghiệm. Quan trọng hơn, cơ hội phát triển du lịch tại Tam Tiến được xác định nằm ở việc tổ chức trải nghiệm quanh hoạt động chợ cá hiện hữu, không làm biến dạng không gian lao động.
Theo một kế hoạch phát triển du lịch trọng điểm khu vực phía Nam, Tam Xuân, Quảng Phú và Tam Hải được định hướng là không gian du lịch biển – đảo – cộng đồng – nghệ thuật, với các sản phẩm như “Bình minh chợ cá”, “Một ngày làm ngư dân”, trải nghiệm nghề biển, văn hóa cộng đồng và ẩm thực. Hiện địa phương có khoảng 258 tàu cá từ 6m trở lên, tạo việc làm cho 1.200–1.300 lao động; sản lượng khai thác bình quân khoảng 9.900 tấn/năm, giá trị sản xuất ước 150–200 tỉ đồng/năm. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 đưa vào khai thác 12–15 chương trình du lịch mới, trong đó giai đoạn 2027–2028 dự kiến có điểm đón tiếp, trưng bày sản phẩm OCOP.
Tắm đồng mùa nước nổi An Giang: ký ức tuổi thơ thành trải nghiệm du khách
Mỗi mùa nước nổi, cánh đồng khu vực Cống Bùng Rền, ấp Vĩnh Lợi, xã Phú Hữu lại mênh mông sóng nước; khoảng 16 giờ hằng ngày, nơi đây rộn ràng tiếng nói cười khi người dân và du khách đến tắm mát, chèo xuồng, ngắm cảnh. Giữa không gian đồng quê khoáng đạt, tắm đồng từ thú vui dân dã đã trở thành trải nghiệm độc đáo thu hút du khách, mở ra hướng du lịch gắn với cảnh quan và văn hóa địa phương.
Trẻ em tập bơi, té nước; người lớn ngâm mình thư giãn, chụp ảnh; nhiều gia đình mang theo thức ăn, áo phao để tận hưởng buổi chiều giữa thiên nhiên. Một số người thuê xuồng, vỏ lãi dạo đồng, ngắm cảnh; dịch vụ chở khách tham quan bằng vỏ lãi có giá khoảng 20.000 đồng/người/lượt, tạo thêm nguồn thu cho người dân trong mùa nước nổi. Theo chính quyền xã Phú Hữu, việc khai thác du lịch trải nghiệm mùa nước nổi phải phù hợp điều kiện tự nhiên, bảo đảm an toàn, giữ gìn môi trường và không ảnh hưởng sản xuất, đời sống người dân.
Từ lợi thế cảnh quan và đời sống bản địa, Phú Hữu đang tìm hướng phát triển các hoạt động trải nghiệm mùa nước nổi, kết hợp tham quan bằng xuồng, tìm hiểu sinh hoạt nông thôn và thưởng thức sản vật địa phương. Một nhận định đáng chú ý là: “Nếu được tổ chức phù hợp, các hoạt động này có thể góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch, tạo thêm cơ hội phát triển dịch vụ và tăng thu nhập cho người dân”. Tắm đồng, vốn là ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ miền Tây, nay trở thành “cầu nối” giữa du khách và văn hóa sông nước, miễn là cộng đồng giữ được quyền quyết định cách tổ chức và giới hạn khai thác.
Giữ bản làng nguyên vẹn trong hành trình phát triển du lịch
Từ bản Ngàm đến Tam Tiến, từ cánh đồng Phú Hữu đến những không gian làng Tam Thanh, một bài học chung hiện lên: du lịch cộng đồng bền vững chỉ có ý nghĩa khi người dân là chủ thể và sinh hoạt thường ngày vẫn là trung tâm. Khi bản vùng cao du lịch hay làng biển du lịch biến sinh kế thành sản phẩm, họ đồng thời đặt ra giới hạn để không đánh đổi môi trường, văn hóa lấy tăng trưởng ngắn hạn.
Định hướng phát triển ở nhiều nơi đã nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ cảnh quan, giữ nhịp lao động truyền thống, không làm biến dạng không gian làng biển, đồng ruộng hay sông suối. Điều còn thiếu không phải là ý tưởng trải nghiệm địa phương Việt Nam, mà là năng lực tổ chức, cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng và kỷ luật cộng đồng để những quy ước như lệnh cấm đánh cá ở bản Ngàm hay quy định an toàn tắm đồng ở Phú Hữu được tôn trọng. Nếu làm được, mỗi bản, mỗi làng không chỉ là điểm đến, mà còn là minh chứng rằng phát triển du lịch không nhất thiết phải phá vỡ những gì làm nên bản sắc.
