Du lịch cộng đồng: Lựa chọn của người ít tiền nhưng muốn tạo khác biệt
Du lịch cộng đồng là hình thức du lịch trong đó người dân bản địa đóng vai trò chủ thể cung cấp dịch vụ lưu trú, ăn uống, trải nghiệm văn hóa và nghề truyền thống, qua đó giúp du khách tiếp xúc trực tiếp với đời sống địa phương, còn nguồn thu từ chuyến đi được giữ lại ngay trong cộng đồng để nuôi dưỡng sinh kế, bảo tồn bản sắc và tạo thêm việc làm bền vững. Đây không phải khái niệm thời thượng cho giới nhiều tiền, mà là câu trả lời thiết thực cho những du khách ngân sách hạn chế nhưng muốn mỗi đồng mình chi ra có ý nghĩa. Theo một báo cáo về du lịch bền vững, 78% du khách Việt mong muốn tiền chi tiêu trong chuyến đi được giữ lại cho cộng đồng địa phương và 85% tìm kiếm trải nghiệm chân thực gắn với bản sắc điểm đến. Nhu cầu đó đặt du lịch cộng đồng vào đúng tâm điểm: vừa là “kênh đầu tư” nhỏ của từng cá nhân, vừa là con đường thoát nghèo dài hạn cho nhiều làng bản.
Đảo muối Thiềng Liềng: Khi một hạt muối nuôi hai sinh kế
Nếu muốn thấy rõ du lịch cộng đồng cứu một nghề truyền thống thế nào, hãy nhìn ấp đảo Thiềng Liềng. Nghề làm muối gắn bó bao đời với người dân nơi đây nhưng ngày càng ít người trẻ bám ruộng vì lao động nặng nhọc, phụ thuộc thời tiết và thu nhập bấp bênh. Muốn giữ thương hiệu muối Thiềng Liềng, lãnh đạo ấp chọn cách kết hợp sản xuất muối với du lịch cộng đồng, tạo thêm nguồn thu thay vì chỉ trông vào từng vụ muối. Từ khi mô hình này triển khai, những diêm dân như anh Chín Thơ có thêm công việc mới: ngay trên ruộng muối của gia đình, anh dẫn khách đi, kể tỉ mỉ cách dẫn nước biển, rải muối giống, thu hoạch. Muối được phát triển thành nhiều sản phẩm bán cho du khách, giúp một hạt muối vừa là hàng hóa, vừa là câu chuyện mang lại thu nhập bổ sung và lý do để người trẻ ở lại đảo.
Buôn Đôn: Từ nương rẫy sang homestay, câu chuyện vay vốn để đổi đời
Tại xã Buôn Đôn, nơi nhiều hộ dân tộc thiểu số từng sống chủ yếu nhờ sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ, thu nhập bấp bênh vì thời tiết và giá nông sản, cộng đồng đã chọn một lối rẽ khác: mạnh dạn vay vốn chính sách để làm du lịch cộng đồng. Một trong những gương mặt tiêu biểu là bà H’Phiếu Hwing, trước đây quanh năm ngoài rẫy, trồng mì, điều và chăn nuôi nhưng mãi không thoát khó. Năm 2024, sau khi được cán bộ xã tuyên truyền, hướng dẫn, bà quyết định tận dụng căn nhà sàn, vay vốn chính sách, đầu tư đón khách và biến những món ăn mang bản sắc Lào – Ê Đê thành sản phẩm du lịch. Con trai bà học thêm hướng dẫn, ngoại ngữ, xây tour trải nghiệm rừng. Kết quả không chỉ là thu nhập khá hơn mà còn là niềm tự hào: "Làm du lịch vừa cải thiện kinh tế, vừa giới thiệu văn hóa cho khách". Nhờ những hộ tiên phong như vậy, số hộ nghèo toàn xã đã giảm 104 hộ, tương ứng 6%, trong đó hộ nghèo là đồng bào dân tộc thiểu số giảm 98 hộ, đạt mức giảm 5,98%.
Du khách tiết kiệm có thể làm gì để tiền đi thẳng vào túi người dân?
Lập luận rằng du lịch cộng đồng chỉ dành cho người rủng rỉnh là sai. Thực tế, đây là sân chơi lý tưởng cho du khách ngân sách hạn chế, miễn là họ chịu khó chọn đúng điểm đến và dịch vụ. Báo cáo về du lịch bền vững cho thấy 78% du khách Việt muốn tiền chi tiêu được giữ lại cho cộng đồng địa phương, 85% muốn trải nghiệm chân thực gắn với văn hóa bản địa. Nghĩa là nhu cầu đã rõ, vấn đề còn lại là cách chi. Nếu bạn ngủ homestay thay vì resort, ăn tại bếp nhà dân, mua một tấm vải lanh ở làng nghề hay gói muối Thiềng Liềng làm quà, khoản tiền đó sẽ đi thẳng đến người đang gìn giữ nghề truyền thống. Việc quan sát nghệ nhân dệt vải, nhuộm chàm, xem đờn ca tài tử hay nghe diêm dân kể chuyện ruộng muối không làm đội chi phí quá nhiều, nhưng tạo ra giá trị lớn cho sinh kế địa phương và cho chính trải nghiệm của bạn.
Du lịch bền vững: Không chỉ là “xu hướng xanh” mà là chiến lược thoát nghèo
Điểm mấu chốt của du lịch cộng đồng không phải là vài homestay đẹp mắt, mà là mối liên kết giữa trải nghiệm du khách và sinh kế địa phương. Khi người dân trở thành chủ thể sản phẩm, nguồn thu từ du khách quay lại quỹ chung để bảo tồn tiếng nói, làn điệu, y học dân gian, ẩm thực và cách canh tác truyền thống. Ở nhiều bản làng, việc lưu trú, ăn uống, mua thủ công mỹ nghệ đem lại nguồn thu trực tiếp cho từng gia đình. Tại Thiềng Liềng, điều này đồng nghĩa nghề muối có thêm cơ hội; ở Buôn Đôn, đó là con đường giảm nghèo bền vững với chiến lược đa dạng hóa sinh kế, phát huy tín dụng chính sách và đầu tư hạ tầng thiết yếu. Các hộ như gia đình bà H’Phiếu đang hướng tới liên kết thành một điểm đến chung, còn chính quyền xã Buôn Đôn thì chuyển sang cách tiếp cận giảm nghèo dài hạn, tập trung nhiều hơn cho những khu vực có tỷ lệ hộ nghèo cao. Sự tham gia của du khách vào những sản phẩm giàu bản sắc nhưng thân thiện môi trường trở thành nền tảng cho du lịch xanh, có trách nhiệm và mang dấu ấn riêng của mỗi vùng đất.
