Công trình lưu trữ điện quy mô lớn ở Sơn La
Thủy điện tích năng là loại hình nhà máy lưu trữ điện bằng cách bơm nước từ hồ thấp lên hồ cao khi nguồn điện dư thừa, rồi cho nước chảy qua tua-bin để phát điện lúc nhu cầu tăng. Với công suất 1.200 MW, Đông Phù Yên được định hướng làm nguồn dự trữ và điều tiết, chứ không chỉ là một nhà máy phát điện thông thường.
Dự án Sơn La do Công ty TNHH Xuân Thiện Ninh Bình làm chủ đầu tư, triển khai tại hai xã Mường Bang và Mường Cơi. Tổng vốn được công bố khoảng 27.870,8 tỷ đồng, diện tích sử dụng đất khoảng 425 ha; khi vận hành, nhà máy dự kiến cung cấp 1,5 tỷ kWh điện mỗi năm cho hệ thống điện quốc gia. Đây là những con số lớn, nhưng ý nghĩa đáng chú ý hơn nằm ở khả năng chuyển điện từ thời điểm dư thừa sang lúc hệ thống cần thêm nguồn.
Ngày 1/11, Bí thư Tỉnh ủy Sơn La Hoàng Văn Nghiệm kiểm tra khu vực dự kiến khởi công; ngày 4/11, lãnh đạo UBND tỉnh chủ trì cuộc họp rà soát công tác chuẩn bị. Lễ khởi công dự kiến diễn ra trong tháng 11/2026.
Tiến độ theo hai giai đoạn, khởi công chưa đồng nghĩa hoàn tất
Kế hoạch chia công trình thành hai chặng: giai đoạn một dự kiến bắt đầu từ quý I/2027, xây dựng công suất 900 MW và hoàn thành vào năm 2030; giai đoạn hai dự kiến triển khai từ quý I/2031 đến năm 2032, bổ sung 300 MW để đạt tổng công suất 1.200 MW. Lộ trình này cho thấy tác động đầy đủ của dự án còn cách thời điểm khởi công nhiều năm.
Trước mắt, tiến độ phụ thuộc vào việc hoàn thiện các thủ tục đầu tư, xây dựng và đánh giá tác động môi trường, cũng như bàn giao mặt bằng. Chủ đầu tư đã trình báo cáo nghiên cứu khả thi để cơ quan chuyên môn xem xét; tỉnh đề nghị Bộ Công Thương sớm hoàn tất thẩm định. Tại Mường Bang, công tác kiểm đếm đã ghi nhận 70 hộ gia đình, cá nhân và tổ chức trên khoảng 70,8 ha thuộc phạm vi giai đoạn một và khu vực phục vụ lễ khởi công.
Vì vậy, mốc khởi công trong tháng 11 là dấu hiệu dự án chuyển sang bước triển khai, không phải bằng chứng rằng các khâu khó đã hoàn thành. Việc phối hợp về đất đai, lâm nghiệp, môi trường và tái định cư sẽ quyết định khả năng giữ đúng lịch xây dựng.
Giá trị chính là điều tiết nguồn điện
Khi hệ thống có điện dư, nhà máy dùng điện để bơm nước lên hồ cao; khi phụ tải tăng, nước được xả qua tua-bin để phát điện trở lại. Cơ chế này giúp hấp thụ nguồn điện vào giờ thấp điểm và bổ sung công suất vào giờ cao điểm, góp phần giảm áp lực huy động các nguồn có chi phí cao.
Vai trò ấy ngày càng có giá trị khi điện gió và điện mặt trời phát triển, bởi sản lượng của các nguồn này thay đổi theo điều kiện tự nhiên và thời điểm trong ngày. Thủy điện tích năng không tạo ra một nguồn năng lượng mới từ nước; thế mạnh của nó là chuyển dịch thời điểm sử dụng điện và hỗ trợ cân bằng cung cầu. Vì thế, sản lượng 1,5 tỷ kWh mỗi năm cần được nhìn cùng chức năng lưu trữ, thay vì chỉ so với sản lượng của nhà máy thủy điện truyền thống.
Nếu vận hành đúng thiết kế và phối hợp hiệu quả với lưới điện, Đông Phù Yên có thể tăng độ linh hoạt của hệ thống và hỗ trợ an ninh năng lượng. Đây là lý do khiến dự án mang ý nghĩa lớn hơn con số công suất: nó bổ sung khả năng điều tiết trong bối cảnh cơ cấu nguồn điện đang thay đổi.
Lợi ích địa phương cần đi cùng kiểm soát tác động
Dự án còn được định hướng kết hợp du lịch sinh thái, với phương án giới thiệu hạng mục cáp treo vượt lòng hồ. Nếu được triển khai phù hợp, cảnh quan hồ và dịch vụ đi kèm có thể tạo thêm cơ hội việc làm, kinh doanh và nguồn thu cho người dân địa phương. Tuy nhiên, đây mới là hướng khai thác được nêu; các chi tiết về cáp treo chưa được xác định đầy đủ trong thông tin hiện có.
Quy mô sử dụng đất khoảng 425 ha và nhu cầu bố trí khu tái định cư khiến chất lượng chuẩn bị mặt bằng trở thành vấn đề thiết thực với các hộ dân bị ảnh hưởng. Địa phương cho biết người dân tại một số bản đồng thuận với chủ trương, nhưng sự đồng thuận ban đầu cần được củng cố bằng quy trình thu hồi đất, bồi thường và tái định cư rõ ràng.
Đông Phù Yên là dự án năng lượng lớn đáng theo dõi, nhưng thành công không chỉ được đo bằng ngày khởi công hay công suất trên giấy. Tiến độ thực tế, khả năng tích hợp vào hệ thống điện và cách bảo đảm quyền lợi cộng đồng mới quyết định công trình có chuyển được quy mô đầu tư thành giá trị bền vững hay không.
