Nới đầu vào, không nới chuẩn an toàn
An toàn thực phẩm với hàng ăn đường phố là việc bảo đảm nước, nguyên liệu, địa điểm chế biến và vệ sinh người bán đáp ứng những yêu cầu tối thiểu để giảm nguy cơ gây hại cho người tiêu dùng. Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi, đang được đưa ra thảo luận và góp ý tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, đề xuất miễn giấy chứng nhận cho cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ, hàng rong và kinh doanh thức ăn đường phố; một số sản phẩm chế biến tại các cơ sở này cũng được đề xuất miễn đăng ký bản công bố và công bố tiêu chuẩn. Đây là hướng điều chỉnh hợp lý: thủ tục vốn thiết kế cho cơ sở lớn không nên trở thành rào cản khiến người bán nhỏ khó mưu sinh. Nhưng miễn giấy chứng nhận không thể đồng nghĩa miễn trách nhiệm. Người kinh doanh vẫn phải dùng nước đạt chuẩn, chọn nguyên liệu rõ nguồn gốc và giữ vệ sinh trong chế biến, phục vụ.
Lý do cần cách tiếp cận riêng là đặc điểm hoạt động của hàng rong: người bán di chuyển nhiều, cơ sở vật chất đơn giản, nguồn nước hạn chế, còn nguyên liệu thường được mua với lượng nhỏ ở chợ truyền thống. Những yếu tố ấy khiến việc áp đồng loạt quy trình của cơ sở lớn vừa thiếu thực tế, vừa không tự động bảo đảm an toàn. Đề xuất vì thế nên được hiểu là chuyển cách quản lý, không phải hạ thấp chuẩn bảo vệ sức khỏe.

Hậu kiểm thực phẩm cần bắt đầu từ dấu vết nguyên liệu
Khi giảm tiền kiểm, hiệu quả của hậu kiểm thực phẩm sẽ phụ thuộc vào việc cơ quan chức năng có thể tìm đúng người bán, địa điểm kinh doanh và nguồn nguyên liệu hay không. Dự thảo yêu cầu chủ cơ sở cung cấp thông tin cá nhân, nơi hoạt động và cam kết bảo đảm an toàn thực phẩm cho chính quyền cấp xã. Đây là nền tảng cần thiết để kiểm tra, hướng dẫn tuân thủ và xử lý khi xảy ra sự cố, nhưng thông tin đăng ký trên giấy sẽ không đủ nếu thiếu hoạt động giám sát thường xuyên.
Một đề xuất thiết thực là lưu dấu nguồn gốc nguyên liệu bằng hóa đơn, biên nhận, sổ ghi chép hoặc hình thức phù hợp khác. Với người bán nhỏ, cuốn sổ ghi nơi mua, ngày mua, loại thực phẩm và nhà cung cấp có thể khả thi hơn một hệ thống hồ sơ phức tạp. Cách làm này cũng giúp cơ quan chức năng truy xuất khi phát sinh vấn đề. Tuy nhiên, câu hỏi quan trọng vẫn còn: cấp xã có đủ nhân lực và năng lực để kiểm tra nhiều điểm bán biến động, đồng thời phát hiện vi phạm trước khi gây hại hay không? Hậu kiểm chỉ đáng tin khi thông tin được đối chiếu với kiểm tra thực địa và trách nhiệm của cả người bán lẫn nhà cung cấp.

Sinh kế và quyền lợi người mua phải được bảo vệ cùng lúc
Miễn thủ tục có thể giúp người bán nhỏ tham gia kinh doanh phù hợp với điều kiện của mình, thay vì phải vượt qua những yêu cầu hành chính không tương xứng với quy mô. Đó là lợi ích xã hội đáng kể, bởi thức ăn đường phố gắn với nhu cầu hằng ngày và văn hóa ẩm thực. Nhưng sinh kế không thể được bảo vệ bằng cách chuyển toàn bộ rủi ro sang người mua. Người tiêu dùng cần được bảo vệ trước thực phẩm không rõ nguồn gốc, dụng cụ mất vệ sinh hay cách bảo quản không an toàn.
Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh tại phiên thảo luận của Quốc hội chiều 11/11 rằng miễn thủ tục hành chính cho cơ sở nhỏ và người bán thức ăn đường phố không có nghĩa là buông lỏng quản lý. Tinh thần này chỉ thành hiện thực nếu chính quyền cấp xã có dữ liệu cập nhật, hướng dẫn dễ hiểu và kiểm tra có trọng điểm. Dự thảo cũng đặt ra việc thành lập các tổ công tác liên ngành về an toàn thực phẩm tại xã, phường để tăng cường kiểm tra, hướng dẫn cơ sở nhỏ. Đây là bước đi cần thiết, nhưng chất lượng thực thi mới quyết định mức độ bảo vệ.
Kết luận, nới cấp phép là hướng đi hợp lý nếu đi kèm hậu kiểm có năng lực, hồ sơ truy xuất giản dị và trách nhiệm rõ ràng dọc chuỗi cung ứng. Nhà nước không nên buộc người bán nhỏ gánh thủ tục như doanh nghiệp lớn, nhưng cũng không thể để việc miễn giấy chứng nhận biến thành khoảng trống giám sát. Cân bằng đúng là giữ cửa vào sinh kế rộng hơn, trong khi giữ chuẩn an toàn đủ chặt để người mua không phải đánh cược sức khỏe.






