Bớt tiền kiểm, tăng trách nhiệm sau khi bán
Hậu kiểm thực phẩm là cách quản lý tập trung kiểm tra, lấy mẫu và xét nghiệm hàng hóa đang lưu thông, thay vì đặt phần lớn gánh nặng vào thủ tục cấp phép trước khi kinh doanh. Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi đề xuất chuyển mạnh theo hướng này, trong đó có hàng rong và thức ăn đường phố. Đây là lựa chọn hợp lý hơn việc buộc xe đẩy nhỏ lẻ đáp ứng bộ giấy tờ vốn phù hợp với cơ sở quy mô lớn, nhưng chỉ có ý nghĩa nếu kiểm tra sau bán đủ thực chất. Dự thảo miễn cho nhóm kinh doanh nhỏ lẻ, người bán hàng rong và cơ sở thức ăn đường phố giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm; sản phẩm chế biến tại các cơ sở này cũng được đề xuất miễn đăng ký bản công bố và công bố tiêu chuẩn. Miễn thủ tục không phải miễn trách nhiệm: người bán vẫn chịu trách nhiệm về chất lượng và độ an toàn của món ăn.
Định hướng sửa luật gắn với chủ trương phát triển kinh tế tư nhân tại Nghị quyết 68-NQ/TW ngày 4-5-2025, đồng thời đáp lại thực tế quản lý nhóm kinh doanh phân tán, thường thay đổi địa điểm và hạn chế về cơ sở vật chất còn nhiều khó khăn. Dự thảo vì thế tìm cách giảm rào cản hành chính mà không hạ chuẩn bảo vệ người ăn. Đây là điểm cân bằng đáng ủng hộ, nhưng lời hứa chỉ đứng vững khi cơ quan chức năng có đủ thông tin để tìm đúng người bán và địa điểm hoạt động.
Chuẩn an toàn vẫn là điều kiện bắt buộc
Với an toàn thức ăn đường phố, chuẩn cốt lõi không nằm ở số lượng giấy phép mà ở cách chọn, giữ và chế biến nguyên liệu. Dự thảo vẫn yêu cầu dùng nước đạt tiêu chuẩn nước sạch sinh hoạt; bố trí nơi bán để phòng tránh ô nhiễm; bảo đảm nguyên liệu có nguồn gốc rõ ràng; và tuân thủ vệ sinh trong lúc chế biến, phục vụ. Cách tiếp cận này phân biệt đúng giữa miễn một số thủ tục và miễn nghĩa vụ bảo đảm an toàn. Người bán nhỏ có thể ghi thông tin nguồn nguyên liệu bằng hóa đơn, chứng từ, sổ tay hoặc hình thức phù hợp khác, thay vì phải có hệ thống chứng từ điện tử như doanh nghiệp lớn. Một cuốn sổ ghi nơi mua, thời điểm, loại thực phẩm và người cung cấp có thể giúp truy xuất khi xảy ra sự cố. Nhưng nếu không có hướng dẫn dễ hiểu, sự linh hoạt này cũng có thể biến thành cách ghi chép tùy tiện, khó kiểm chứng.
Cơ quan quản lý cũng cần nắm được thông tin người kinh doanh và địa điểm hoạt động để việc kiểm tra, giám sát, hướng dẫn thuận lợi hơn. Đây là mắt xích quan trọng của quản lý hàng rong: giảm giấy tờ cấp phép nhưng phải giữ được khả năng nhận diện và truy xuất. Nếu chỉ miễn thủ tục mà không tạo cách đăng ký thông tin đơn giản, cơ quan chức năng có thể khó tiếp cận chính những điểm bán cần được hướng dẫn hoặc kiểm tra.
Kiểm tra theo rủi ro, nhưng cần ranh giới rõ
Điểm mới đáng chú ý là Điều 57 của dự thảo quy định cụ thể đối tượng, nguyên tắc, biện pháp, trách nhiệm của đoàn kiểm tra và tần suất kiểm tra thị trường. Hoạt động hậu kiểm có thể gồm thanh tra, kiểm tra, lấy mẫu và xét nghiệm thực phẩm đang lưu thông để theo dõi chất lượng, an toàn và khả năng truy xuất. Dự thảo đề xuất giới hạn thanh tra, kiểm tra doanh nghiệp ở mức tối đa một lần mỗi năm nhằm giảm chồng chéo và tránh làm gián đoạn hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, giới hạn này không áp dụng cứng nhắc khi có dấu hiệu vi phạm hoặc nguy cơ mất an toàn. Cơ quan chức năng có thể tăng tần suất hậu kiểm dựa trên đánh giá rủi ro, dữ liệu xét nghiệm, sự cố an toàn thực phẩm, kết quả giám sát và lịch sử chấp hành pháp luật của cơ sở.
Kiểm tra theo rủi ro là hợp lý hơn việc kiểm tra mọi điểm bán với cùng tần suất, nhưng câu hỏi thực thi vẫn còn: tiêu chí nào đủ để xếp một người bán nhỏ vào nhóm rủi ro cao, dữ liệu được cập nhật ra sao và làm thế nào để việc tăng kiểm tra không trở thành tùy tiện? Dự thảo nêu căn cứ, song hiệu quả sẽ phụ thuộc vào quy trình minh bạch, kiểm tra có trọng tâm và hướng dẫn nhất quán. Lấy mẫu, xét nghiệm và xử lý vi phạm phải đi cùng giải thích rõ cho người bán về lỗi cần khắc phục.

Bảo vệ thực khách mà không đẩy người bán ra ngoài
Hàng rong và quán ăn vỉa hè phục vụ nhu cầu hằng ngày, đồng thời là sinh kế của hàng triệu người lao động. Vì vậy, chính sách không thể chọn giữa bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và giữ cơ hội mưu sinh cho người bán nhỏ lẻ; phải làm cả hai bằng một mô hình quản lý vừa sức, có trách nhiệm và có thể kiểm chứng. Dự thảo còn khuyến khích tổ chức xã hội, hiệp hội, cộng đồng và người dân tham gia giám sát; tổ chức kiểm nghiệm nhà nước cũng có thể tham gia lấy mẫu thực phẩm trên thị trường. Khi phát hiện vi phạm, các biện pháp dự kiến gồm thu hồi giấy đăng ký sản phẩm hoặc giấy chứng nhận liên quan, gỡ hồ sơ công bố tiêu chuẩn và thu hồi thực phẩm không an toàn. Những công cụ này cho thấy hậu kiểm không chỉ là ghé kiểm tra mà phải gắn với xử lý rõ ràng.
Phán đoán cuối cùng nên dựa vào khả năng làm được hai việc cùng lúc: giảm thủ tục không phù hợp và phát hiện, xử lý kịp thời nguy cơ thật. Nếu người bán được hướng dẫn bằng yêu cầu dễ hiểu, còn kiểm tra dựa trên căn cứ và rủi ro, dự thảo có thể tạo lối đi thực tế hơn cho quản lý hàng rong. Nếu thiếu dữ liệu, nhân lực và cách áp dụng thống nhất, hậu kiểm dễ thành kiểm tra tùy nghi hoặc chỉ tồn tại trên giấy. Đó là phép thử quyết định để luật an toàn thực phẩm bảo vệ người tiêu dùng mà không biến sinh kế nhỏ lẻ thành gánh nặng hành chính.






