Quyền lựa chọn phải được bảo đảm
Hoạt động giáo dục theo nhu cầu là các chương trình ngoài giờ học chính khóa và học tăng cường, được học sinh tự nguyện đăng ký để phát triển sở thích, năng khiếu hoặc định hướng cá nhân. Ngày 4/11, Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM hướng dẫn ba mô hình tổ chức loại hoạt động này tại trường phổ thông công lập, đồng thời yêu cầu nhà trường không ép buộc học sinh tham gia. Đây là quy định cần thiết bởi tên gọi “môn liên kết” không thể trở thành cách gây áp lực lên gia đình hoặc biến hoạt động tự chọn thành điều kiện ngầm để theo học bình thường. Việc đăng ký phải xuất phát từ lựa chọn thực chất của cả học sinh và cha mẹ; trường không được áp đặt hay gợi ý theo cách khiến phụ huynh cảm thấy không thể từ chối. Quyền không tham gia phải có ý nghĩa trong thời khóa biểu và cách ứng xử của nhà trường.
Sở cũng yêu cầu phân biệt rõ hoạt động theo nhu cầu với hoạt động giáo dục tăng cường, căn cứ vào mục tiêu, nội dung, đối tượng, thời lượng và cách tổ chức, thay vì chỉ nhìn tên chương trình. Ranh giới này quan trọng: học tăng cường là nội dung nền tảng cần thiết để mọi học sinh tiếp cận; hoạt động theo nhu cầu dành cho người tự nguyện lựa chọn. Nếu nhập nhằng hai nhóm, hoạt động tự chọn có thể bị biến thành dạy thêm hoặc dạy lại chương trình chính khóa. Kết quả tham gia cũng không được dùng thay cho kết quả học tập các môn trong chương trình phổ thông.
Ba mô hình, một nguyên tắc: phù hợp với người học
Ba cách tổ chức cho phép trường chọn phương án phù hợp với điều kiện thực tế, nhưng không làm mất quyền lựa chọn của học sinh. Ở mô hình phổ thông đại trà, hoạt động theo nhu cầu có khung giờ riêng, không chen vào tiết chính khóa hoặc học tăng cường. Với mô hình lớp học linh hoạt, học sinh đăng ký được chia nhóm theo nội dung và có thể học tại phòng chức năng hoặc phòng máy tính; các lựa chọn gồm nghệ thuật, thể thao, ngoại ngữ, kỹ năng mềm, năng lực số, AI, STEM, lập trình và robot. Cách thứ ba áp dụng tại trường tiên tiến hội nhập và các lớp tích hợp theo Đề án 5695: trường có thể xếp thời khóa biểu riêng, đồng bộ theo lớp, với học sinh đã tự nguyện đăng ký trước khi tuyển sinh đầu cấp. Ba mô hình không phải ba mức độ bắt buộc, mà là những phương án tổ chức khác nhau.
Với gia đình, điểm đáng chú ý không chỉ là danh mục lớp học mà còn là cách trường xử lý trường hợp từ chối. Học sinh không đăng ký phải được bố trí giờ đến trường, ra về phù hợp; nếu ở lại, các em cần có hoạt động thích hợp và được giám sát an toàn. Quy định này ngăn việc biến lịch học thành sức ép buộc trẻ tham gia để khỏi bị bỏ lại không có phương án sinh hoạt. Trường cũng không phải tổ chức mọi nội dung học tăng cường: việc chọn chương trình cần theo điều kiện của đơn vị và hạn chế xáo trộn thời khóa biểu, thời gian đưa đón của gia đình.
Minh bạch kế hoạch và khoản thu
Trước khi đưa hoạt động vào thời khóa biểu, trường cần khảo sát nguyện vọng học sinh, phụ huynh và đánh giá khả năng đáp ứng về nhân sự, cơ sở vật chất. Sau khi hiệu trưởng phê duyệt, kế hoạch phải được công khai ít nhất một tuần trước ngày triển khai, niêm yết tại trường, đăng trên cổng thông tin điện tử và gửi cơ quan quản lý trực tiếp để theo dõi, kiểm tra. Kế hoạch cần nêu rõ mục tiêu, nội dung, đối tượng, hình thức, thời gian, nhân sự, điều kiện thực hiện và dự toán nếu hoạt động có thu. Mốc công khai bảy ngày tạo khoảng thời gian cần thiết để gia đình đọc, hỏi và quyết định, thay vì nhận thông báo sát ngày hoặc đối mặt với một lựa chọn đã được mặc định.
Quy định về phí trường học cũng cần được hiểu theo từng loại hoạt động. Kinh phí học tăng cường được bảo đảm từ dự toán chi thường xuyên hằng năm và các nguồn hợp pháp khác; trường không được chia thành khoản thu bình quân trên mỗi học sinh hay đặt điều kiện đóng góp để các em được tham gia. Hoạt động theo nhu cầu không được thu vượt mức quy định của UBND TP.HCM, còn việc tham gia vẫn phải dựa trên đăng ký tự nguyện. Vì vậy, phụ huynh nên được cung cấp kế hoạch và dự toán rõ ràng trước khi quyết định; nhà trường không thể lấy khoản thu làm lý do để ép học sinh đăng ký. Ba mô hình chỉ phát huy đúng mục đích khi sự linh hoạt đi cùng minh bạch và quyền từ chối được tôn trọng.
