Tự nguyện phải là nguyên tắc thực chất
Hoạt động giáo dục theo nhu cầu là chương trình ngoài giờ chính khóa và học tăng cường, được đăng ký tự nguyện để phát triển sở thích, năng khiếu hoặc định hướng cá nhân của học sinh. Ngày 4/11, Sở GD&ĐT TP.HCM ban hành hướng dẫn tổ chức loại hình này cùng hoạt động giáo dục tăng cường tại các trường phổ thông công lập, đưa ra ba mô hình để các trường lựa chọn theo điều kiện thực tế.
Điểm đáng chú ý không chỉ là có thêm lựa chọn, mà là giới hạn rõ quyền quyết định của gia đình. Việc đăng ký phải dựa trên tinh thần tự nguyện của cả học sinh và cha mẹ; trường không được ép buộc, áp đặt hay gợi ý theo cách tạo áp lực. Với những hoạt động có thu, nhà trường không được thu vượt mức quy định của UBND TP.HCM. Quy định này giúp ngăn “môn liên kết” trở thành khoản đóng góp mặc định hoặc điều kiện ngầm để học sinh được đối xử bình thường ở trường.
Đây là sự phân định cần thiết: học tăng cường gồm nội dung nền tảng mà mọi học sinh đều được tiếp cận, còn hoạt động theo nhu cầu có thể mở rộng, nâng cao hoặc chuyên sâu. Nếu hai loại bị nhập nhằng, quyền lựa chọn học sinh rất dễ chỉ còn trên giấy.
Ba mô hình, một yêu cầu: không làm xáo trộn việc học
Thay vì áp dụng một thời khóa biểu duy nhất, hướng dẫn đưa ra ba mô hình giáo dục để trường cân nhắc. Với mô hình phổ thông đại trà, hoạt động theo nhu cầu được xếp vào khung giờ riêng, không xen giữa tiết chính khóa và học tăng cường. Lịch có thể phân bố theo ngày, khối hoặc nhóm học sinh, miễn bảo đảm chương trình bắt buộc và tránh tạo quá tải.
Ở mô hình lớp học linh hoạt, học sinh đăng ký được chia nhóm theo nội dung tự chọn và học tại phòng chức năng hoặc phòng máy tính. Các nhóm có thể tập trung vào nghệ thuật, thể thao, năng lực số, AI, STEM, lập trình, robot hoặc ngoại ngữ. Mô hình thứ ba là tổ chức linh hoạt theo điều kiện của từng trường; cách bố trí cụ thể cần phù hợp khả năng nhân sự, cơ sở vật chất và lịch học. Dù chọn cách nào, trường không được dùng tên gọi khác để tổ chức dạy trước chương trình, dạy lại bài chính khóa hay biến hoạt động thành dạy thêm.
Sự linh hoạt chỉ có ý nghĩa khi không làm giảm quyền lợi của người không đăng ký. Học sinh từ chối tham gia vẫn phải có giờ đến trường, ra về phù hợp; nếu ở lại, các em cần được bố trí hoạt động thích hợp và có người giám sát an toàn.
Công khai trước một tuần để phụ huynh có thể cân nhắc
Một lựa chọn tự nguyện cần đi kèm thông tin đủ sớm. Trước khi đưa hoạt động vào thời khóa biểu, trường phải khảo sát nguyện vọng học sinh, phụ huynh và đánh giá khả năng đáp ứng về nhân sự, cơ sở vật chất. Sau khi hiệu trưởng phê duyệt, kế hoạch phải được niêm yết tại trường, đăng trên cổng thông tin điện tử và công khai ít nhất một tuần trước ngày triển khai.
Kế hoạch cần nêu mục tiêu, nội dung, đối tượng, hình thức, thời gian, nhân sự và điều kiện thực hiện; nếu hoạt động có thu, dự toán kinh phí cũng phải được thể hiện rõ. Công khai trước ít nhất 7 ngày không phải thủ tục trang trí: phụ huynh cần thời gian so sánh lịch, đặt câu hỏi và quyết định có đăng ký hay không. Với năm học 2026–2027, các trường phải rà soát, điều chỉnh kế hoạch đã ban hành, đồng thời hạn chế tối đa xáo trộn giờ học và thời gian đưa đón.
Ranh giới giữa hoạt động tăng cường và hoạt động theo nhu cầu cũng phải được xác định bằng mục tiêu, nội dung, đối tượng, thời lượng và cách tổ chức, chứ không chỉ bằng tên gọi. Kết quả tham gia hoạt động theo nhu cầu không được thay thế kết quả học tập chính khóa.
Quyền từ chối phải đi cùng phương án chăm sóc
Quy định sẽ chỉ có giá trị nếu học sinh không đăng ký không bị bỏ mặc, còn phụ huynh không phải chịu sức ép vì lo con thiếu hoạt động hoặc bị tách khỏi tập thể. Nhà trường cần thông báo rõ giờ đến, giờ về và phương án giám sát; gia đình cũng nên được tiếp cận kế hoạch trước khi quyết định. Đó là điều kiện để hoạt động giáo dục theo nhu cầu đúng nghĩa phục vụ nhu cầu của người học, thay vì trở thành lựa chọn mang tính bắt buộc.
Ba mô hình tạo không gian tổ chức linh hoạt, nhưng thước đo thành công không phải số học sinh đăng ký. Điều quan trọng hơn là hoạt động có mục tiêu rõ ràng, kế hoạch minh bạch, không thu ép và bảo đảm phương án phù hợp cho cả người tham gia lẫn người từ chối. Khi những nguyên tắc ấy được thực hiện nghiêm, quyền lựa chọn mới là quyền thật.
