Phân biệt hoạt động tăng cường với học theo nhu cầu
Hoạt động giáo dục tăng cường là phần học ngoài thời lượng chính khóa, nhằm bổ sung kiến thức cần thiết, tăng thực hành và trải nghiệm, giúp học sinh vận dụng điều đã học, phát triển phẩm chất và năng lực theo chương trình phổ thông. Đây là phần nhà trường tổ chức để mở rộng cơ hội học tập, không phải lý do để biến mọi nội dung thành khoản thu bắt buộc. Nội dung có thể gồm kỹ năng sống, thực hành khoa học, văn hóa, nghệ thuật, thể thao, an toàn giao thông và trên mạng, năng lực số, trải nghiệm AI, STEM/STEAM cơ bản và giao tiếp tiếng Anh. Trong khi đó, học theo nhu cầu diễn ra ngoài cả thời gian chính khóa lẫn hoạt động tăng cường, hướng tới sở thích, năng khiếu hoặc định hướng cá nhân và phải dựa trên đăng ký tự nguyện. Tên môn học không đủ để phân loại; cần xem mục tiêu, nội dung, thời gian và cách tổ chức.
Sự phân biệt này quan trọng vì hai nhóm hoạt động có cách tổ chức và nguyên tắc kinh phí khác nhau. Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM yêu cầu các trường không nhầm hoạt động tăng cường, hoạt động theo nhu cầu với dạy thêm, học thêm; kết quả của hoạt động theo nhu cầu cũng không được thay thế kết quả các môn học chính khóa.
Ba mô hình: khác cách xếp lịch, không khác quyền lựa chọn
TP.HCM hướng dẫn ba mô hình thời khóa biểu để trường lựa chọn theo điều kiện thực tế, thay vì áp một cách tổ chức cho tất cả. Mô hình thứ nhất dành cho trường phổ thông đại trà: hoạt động theo nhu cầu được xếp thành khung riêng, ngoài và không xen vào tiết chính khóa hay tăng cường. Mô hình thứ hai áp dụng ở trường có lớp học linh hoạt; học sinh đã đăng ký chuyển tới phòng chức năng hoặc phòng máy theo nhóm nội dung tự chọn, còn các em không đăng ký có thể tự học, đọc sách hoặc tham gia sinh hoạt trải nghiệm do trường tổ chức.
Mô hình thứ ba dành cho trường tiên tiến hội nhập và lớp tích hợp theo Đề án 5695, nơi học sinh đã tự nguyện đăng ký trước khi tuyển sinh đầu cấp; thời khóa biểu được bố trí linh hoạt, đồng bộ theo lớp riêng. Các lựa chọn theo nhu cầu có thể phục vụ năng khiếu văn hóa, nghệ thuật, thể thao, hướng nghiệp; năng lực số, AI, lập trình, robot, IoT và STEM nâng cao; hoặc ngoại ngữ theo chuẩn quốc tế, kể cả học với giáo viên nước ngoài. Ba cách xếp lịch là giải pháp tổ chức, không phải căn cứ để ép học sinh theo học.
Từ chối tham gia là quyền, không phải ngoại lệ
Quyền học sinh và phụ huynh ở đây rất rõ: đăng ký phải tự nguyện thực chất, nhà trường không được ép buộc, áp đặt hay gợi ý khiến gia đình cảm thấy phải tham gia. Học sinh không đăng ký vẫn phải được bố trí giờ đến trường, ra về phù hợp; nếu ở lại, trường cần tổ chức hoạt động thích hợp và bảo đảm giám sát an toàn. Vì vậy, quyền từ chối không nên chỉ tồn tại trên giấy: trường cần nói rõ lựa chọn, lịch sinh hoạt thay thế và cách đăng ký để học sinh không bị gây áp lực hay đối xử bất lợi.
Với học tăng cường, kinh phí lấy từ dự toán chi thường xuyên hằng năm và các nguồn hợp pháp khác; trường không được chia thành khoản thu bình quân mỗi học sinh hoặc đặt điều kiện đóng góp để được tham gia. Hoạt động theo nhu cầu có thể có thu, nhưng trường phải lập dự toán chi tiết, thu đúng danh mục và mức quy định, không vượt mức UBND TP.HCM quy định; chính sách miễn, giảm cũng cần được thực hiện cho các đối tượng chính sách và học sinh khó khăn có nhu cầu. Phụ huynh nên yêu cầu giải thích rõ khoản thu nào thuộc hoạt động nào, thay vì chấp nhận một khoản phí học đường gộp chung.
Kế hoạch phải được công khai trước khi triển khai
Trước khi đưa hoạt động vào thời khóa biểu, trường phải khảo sát nguyện vọng của học sinh và phụ huynh, đồng thời xem xét nhân sự, cơ sở vật chất. Kế hoạch cần nêu mục tiêu, nội dung, đối tượng, hình thức tổ chức, thời gian, nhân sự, điều kiện thực hiện và dự toán nếu có thu. Sau khi hiệu trưởng phê duyệt, trường phải niêm yết tại trường và đăng trên cổng thông tin điện tử ít nhất một tuần trước ngày thực hiện. Quy định này cho gia đình thời gian đọc, hỏi và quyết định, thay vì bị đặt trước một lịch học đã chốt.
Phụ huynh có thể kiểm tra kế hoạch, hỏi rõ hoạt động thuộc diện tăng cường hay theo nhu cầu, khoản thu căn cứ vào đâu và con sẽ làm gì nếu không đăng ký. Nếu câu trả lời biến việc đóng góp thành điều kiện tham gia, hoặc việc từ chối kéo theo áp lực, đó là dấu hiệu cần đề nghị nhà trường làm rõ. Chính sách chỉ có ý nghĩa khi thông tin minh bạch và lựa chọn của gia đình được tôn trọng.
Kết luận: linh hoạt lịch học phải đi cùng tự nguyện
Ba mô hình giúp trường sắp xếp hoạt động phù hợp hơn với điều kiện và nhóm học sinh, nhưng không làm suy giảm quyền lựa chọn. Học sinh có thể đăng ký nội dung theo sở thích, năng lực và định hướng; cũng có thể không tham gia mà vẫn phải được bố trí thời gian phù hợp. Với phụ huynh, điểm cần nhớ là học tăng cường không được gắn với khoản đóng góp bắt buộc, còn hoạt động theo nhu cầu phải có dự toán và mức thu đúng quy định. Minh bạch kế hoạch trước ít nhất bảy ngày, giải thích rõ nguồn kinh phí và bảo đảm phương án cho người không đăng ký mới là cách tổ chức công bằng. Lịch học linh hoạt là phương tiện; tự nguyện và bình đẳng mới là thước đo.
