Luật phải theo kịp cách nền kinh tế đang thay đổi
Pháp luật kinh tế là hệ thống quy tắc định hình quyền, nghĩa vụ và cách thức vận hành của các chủ thể trên thị trường, đồng thời tạo nền tảng để Nhà nước quản lý và thúc đẩy hoạt động kinh doanh. Vì thế, chất lượng của hệ thống này có thể quyết định cơ hội phát triển chứ không chỉ mức độ tuân thủ.
Một hội thảo khoa học quốc gia về pháp luật kinh tế trong kỷ nguyên số và chuyển đổi xanh đã đặt cải cách vào đúng giao điểm của hai thay đổi lớn. Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và nền tảng số đang làm biến đổi sản xuất, kinh doanh và quản trị; cùng lúc, yêu cầu giảm phát thải, dùng hiệu quả tài nguyên và phát triển kinh tế tuần hoàn trở thành phép thử năng lực cạnh tranh. Hội thảo nhận 168 tham luận, chọn 66 bài qua phản biện kín để đưa vào kỷ yếu. Quy mô này cho thấy vấn đề không còn nằm ở vài quy định chuyên ngành: cần một khung luật đủ nhất quán để vừa mở đường cho mô hình mới, vừa bảo vệ lợi ích công.
Thảo luận bao quát hợp đồng điện tử, tài sản số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu cá nhân và cạnh tranh trên môi trường số; ở chiều xanh là tín chỉ carbon, chuyển đổi năng lượng, tài chính xanh và quản lý tài nguyên. Luật chậm hơn thực tiễn sẽ khiến doanh nghiệp khó dự liệu quyền và nghĩa vụ, còn cơ quan thực thi lúng túng trước hoạt động xuyên biên giới. Cải cách thể chế vì vậy phải bắt đầu từ khả năng thích ứng, không phải từ việc bổ sung văn bản cho đủ.
Bốn thập niên mở đường, nhưng điểm nghẽn vẫn còn
Ngày 29/10, Trường Đại học Luật Hà Nội, Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý thuộc Bộ Tư pháp và Trường Đại học Kinh tế - Luật thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo khoa học trọng điểm về hệ thống pháp luật kinh tế Việt Nam sau 40 năm Đổi mới, giai đoạn 1986–2026. Nhìn lại chặng đường này, thay đổi nền tảng là pháp luật đã dịch chuyển từ công cụ quản lý hành chính của cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang khuôn khổ thể chế cho nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Quyền tự do kinh doanh từng bước được thừa nhận và mở rộng; môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch hơn; các thị trường và yếu tố thị trường cơ bản dần có khung pháp lý. Đây là thành quả có ý nghĩa thực tế: doanh nghiệp có thêm căn cứ để tham gia thị trường, còn người dân được hưởng lợi từ môi trường kinh doanh thuận lợi hơn. Nhưng thành tựu ấy không thể là lý do để trì hoãn bước tiếp theo.
Những hạn chế được nêu tại hội thảo rất cụ thể: quy định còn chồng chéo, tính thống nhất và đồng bộ chưa cao, luật chậm phản ánh thực tiễn, chi phí tuân thủ của doanh nghiệp vẫn lớn và hiệu quả thực thi chưa đạt kỳ vọng. Một hệ thống có nhiều quy định nhưng khiến người làm ăn khó biết phải theo quy định nào thì chưa thể gọi là lợi thế cạnh tranh. Vấn đề cần xử lý là cả chất lượng thiết kế lẫn năng lực thi hành.
Cải cách cần đo bằng khả năng tháo gỡ vướng mắc
Thông điệp đáng chú ý từ các cuộc thảo luận là thể chế phải chuyển từ điểm nghẽn thành lợi thế cạnh tranh quốc gia. Điều đó đòi hỏi luật mới không chỉ hợp lý trên giấy mà còn phải giảm bất định, hạ gánh nặng tuân thủ và tạo không gian cho đổi mới sáng tạo. Một hệ thống pháp luật phù hợp có thể khơi thông nguồn lực, củng cố niềm tin nhà đầu tư và giúp doanh nghiệp dành nhiều sức hơn cho sản xuất thay vì dò tìm cách hiểu quy định.
Với chuyển đổi số, cần làm rõ quy tắc cho giao dịch và hợp đồng điện tử, dữ liệu cá nhân, tài sản số, trí tuệ nhân tạo và cạnh tranh trên nền tảng. Với chuyển đổi xanh, khung pháp luật cần tạo tính dự đoán được cho tín chỉ carbon, tài chính xanh, chuyển đổi năng lượng và sử dụng tài nguyên. Cả hai hướng đều đòi hỏi văn bản đồng bộ, minh bạch, có khả năng thích ứng với công nghệ và mô hình kinh doanh mới. Nếu thiếu hướng dẫn thi hành rõ ràng, luật sẽ chỉ chuyển điểm nghẽn từ khâu ban hành sang khâu áp dụng.
Chất lượng cải cách thể chế nên được nhìn qua trải nghiệm thật: doanh nghiệp có thể hiểu và làm đúng quy định hay không, cơ quan quản lý có xử lý nhất quán hay không, và người dân có được bảo vệ khi giao dịch số hay tham gia thị trường xanh hay không. Đó là cách biến mục tiêu nâng sức cạnh tranh thành thay đổi có thể kiểm chứng.
Chặng đường tiếp theo phải nối tổng kết với hành động
Nhìn lại 40 năm Đổi mới có giá trị khi bài học được chuyển thành chương trình hoàn thiện pháp luật cho giai đoạn 2026–2030 và những năm sau đó. Hội thảo về pháp luật kinh tế trong kỷ nguyên số và chuyển đổi xanh cũng hướng tới bổ sung luận cứ khoa học, thực tiễn cho quá trình xây dựng chính sách và kết nối nghiên cứu với doanh nghiệp. Đây nên là khởi đầu của một vòng phản hồi thường xuyên, không phải điểm kết thúc của cuộc thảo luận.
Ưu tiên trước mắt là rà soát các quy định chồng lấn, xác định nơi phát sinh chi phí tuân thủ và cải thiện phối hợp giữa cơ quan xây dựng luật với cơ quan thực thi. Tiếp đó, cần tham vấn doanh nghiệp và người sử dụng dịch vụ công để sớm nhận diện tác động của quy định mới, nhất là trong các lĩnh vực thay đổi nhanh như dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và năng lượng. Thực thi minh bạch, hướng dẫn dễ hiểu và cơ chế cập nhật kịp thời quan trọng không kém việc thông qua luật.
Bốn thập niên qua cho thấy pháp luật có thể mở đường cho chuyển đổi kinh tế. Giai đoạn mới sẽ đòi hỏi hệ thống ấy đồng thời bảo đảm ổn định và đủ linh hoạt để bắt kịp công nghệ, mục tiêu xanh và hội nhập. Khi quy định nhất quán, dễ dự đoán và được thực thi hiệu quả, pháp luật kinh tế mới thôi là chi phí doanh nghiệp phải chịu đựng và trở thành nền móng cho năng lực cạnh tranh quốc gia.
