Nghịch cảnh thời thơ ấu không phải bản án chung thân
Trẻ em vượt qua khó khăn là những em nhỏ phải đối diện với bệnh tật, nghèo đói hay đổ vỡ gia đình từ rất sớm, nhưng nhờ sự nâng đỡ của gia đình, nhà trường cùng nỗ lực bản thân, các em vẫn duy trì việc học, phát triển kỹ năng và xây dựng lòng tự trọng lành mạnh, qua đó biến nghịch cảnh thành động lực trưởng thành chứ không phải bản án suốt đời. Những câu chuyện này không để chúng ta thương hại, mà để nhắc người lớn rằng thái độ của mình có thể đẩy một đứa trẻ xuống hố sâu hoặc nâng em đứng dậy. Khi nhìn vào hành trình giáo dục và phục hồi của các em, câu hỏi quan trọng không phải là “con chịu thiệt thòi đến mức nào?”, mà là “người lớn đã giúp con đi xa đến đâu?”.
Ngân Khánh: Cô bé xương thủy tinh muốn được nhớ vì ước mơ, không vì bệnh tật
Ngô Ngân Khánh, 9 tuổi, học sinh lớp 4A Trường Tiểu học Gia Phố, mắc bệnh xương thủy tinh từ khi còn trong bụng mẹ. Điều đó đồng nghĩa với việc mỗi bước di chuyển, mỗi va chạm nhỏ đều tiềm ẩn nguy cơ gãy xương, phải nhập viện điều trị và tạm dừng việc học. Nhưng điều đáng nói là Khánh không bị “định nghĩa” bằng bệnh tật. Em tập sống tự tin, chăm chỉ học tập và phụ mẹ bán hàng trên mạng.
Trong hành trình giáo dục và phục hồi của Khánh, vai trò của gia đình và nhà trường cực kỳ rõ. Xương yếu khiến mọi sinh hoạt hằng ngày đều cần bố mẹ hỗ trợ, nhưng cha mẹ không giữ con trong phòng kín mà vẫn đưa em đến lớp mỗi ngày. Mẹ em, chị Lê Thị Thi, ngày nào cũng chở con đến trường trên chiếc xe máy quen thuộc, canh từng giờ để đưa đón giữa bộn bề buôn bán ở chợ. Ở lớp, cô giáo chủ động sắp xếp cho Khánh ngồi bàn đầu để dễ theo dõi bài giảng và giảm nguy cơ va chạm. Đó là những điều rất cụ thể mà bất kỳ ngôi trường nào cũng có thể làm nếu thật sự muốn hỗ trợ trẻ bệnh tật.
Kết quả là gì? Ba năm học liên tiếp, Khánh đều đạt danh hiệu học sinh xuất sắc. Đây là câu trả lời rõ ràng cho nỗi lo của nhiều phụ huynh: bệnh tật nặng có đồng nghĩa với việc không thể đến trường, không thể học tốt. Trường hợp Khánh cho thấy, với điều chỉnh hợp lý và sự kiên trì, trẻ vẫn có thể duy trì nhịp học bình thường, thậm chí nổi trội. Mỗi ngày đến lớp với em “là một ngày được học, được vui và được lớn lên như bao bạn bè khác”. Giáo dục ở đây không chỉ là điểm số, mà còn là niềm tin “con giống như mọi đứa trẻ khác, xứng đáng có chỗ trong lớp học này”.
Ngoài giờ học, Khánh cùng mẹ xây dựng fanpage “Ngân Khánh cùng mẹ”, hiện có hơn 7.000 người theo dõi. Mỗi tháng hai mẹ con quay khoảng 50 video giới thiệu các mặt hàng bình dị như bánh, kẹo, rau, củ, quả… và trung bình mỗi video bán hàng mang lại khoảng 20 đơn. Đó không chỉ là câu chuyện mưu sinh; đó là cách em tham gia vào cuộc đời một cách chủ động, tự lập ngay trong giới hạn thể chất của mình. Em nói, em không muốn mọi người chỉ nhớ đến mình bởi căn bệnh xương thủy tinh, mà muốn được nhớ là cô bé thích đi học, thích hát, thích cùng mẹ bán hàng và yêu những điều bình dị.
Điều đáng suy ngẫm nhất có lẽ nằm ở lời dạy mà Khánh luôn ghi nhớ: “Ta không được chọn nơi mình sinh ra nhưng ta được chọn cách mình sẽ sống”. Khi một đứa trẻ yếu ớt về thể chất có thể nói điều đó, người lớn không có lý do gì để biện minh cho sự buông xuôi. Với các bậc cha mẹ có con bệnh tật, câu chuyện của Khánh là lời nhắc: hỗ trợ đúng nghĩa không phải là bao bọc thái quá, mà là tạo điều kiện để con học, giao tiếp, có ước mơ và được nhìn nhận vượt lên trên bệnh án.
Khánh Diễn: Từ bao tải ve chai đến cánh cửa đại học Y Dược
Nếu bệnh tật là thử thách của Khánh, thì nghèo đói và mất mát là bài kiểm tra của Phan Khánh Diễn. Ở thôn Bắc Nghèn (Can Lộc, Hà Tĩnh), chàng trai 19 tuổi này gắn với hình ảnh ngồi giữa sân, vừa phân loại phế liệu mẹ thu mua, vừa nghĩ về con đường học hành phía trước. Mẹ Diễn, bà Hồ Thị Minh, sau một cuộc hôn nhân tan vỡ, lại tiếp tục gánh nặng khi người chồng thứ hai – bố Diễn – qua đời vì bạo bệnh, để lại hai mẹ con trong căn nhà cấp 4 cũ kỹ.
Từ những năm học cấp II, Diễn đã quen “vào nghề” lượm ve chai: dọc quốc lộ 1 đoạn qua khu vực gia đình sinh sống, em nhặt từng chiếc lon, vỏ chai cho vào bao tải rồi mang về để phụ mẹ kiếm thêm thu nhập. Đó là hình ảnh rất khác với tưởng tượng về một học sinh giỏi tỉnh. Suốt 3 năm phổ thông, nhà không có tiền mua sách mới, mỗi đầu năm bà Minh lại đi xin sách cũ từ hàng xóm; tài liệu ôn luyện được thầy cô in miễn phí. Gia cảnh khó khăn, Diễn không có điều kiện học thêm, nhưng vẫn thuộc nhóm đầu lớp 12A1 và 3 năm liền đoạt giải nhì học sinh giỏi tỉnh môn Sinh.
Đây là mặt khác của thành công từ hoàn cảnh khó: không có tài chính, bù bằng kỷ luật và ý chí. Những đợt thi cử, Diễn dậy từ 3 giờ sáng để học, ưu tiên nắm thật vững kiến thức cơ bản trên lớp và xin thêm tài liệu từ thầy cô để tự nghiên cứu. Điều quan trọng hơn điểm số là động lực nội tại: bố em từng mong con trai học ngành y, và Diễn ghi nhớ tâm nguyện đó như một lời hứa; nhờ vậy, em luôn tự giác trong học tập và duy trì phong độ suốt 3 năm cấp III. Đây chính là ví dụ điển hình cho việc kỳ vọng tích cực của cha mẹ có thể trở thành chất liệu nâng một đứa trẻ đi qua gian khó.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT vừa qua, Diễn trúng tuyển Trường Đại học Y Dược (Đại học Quốc gia Hà Nội) với tổng 27,9 điểm khối B00. Với đa số gia đình, đó là niềm tự hào trọn vẹn; với hai mẹ con, đó còn là khởi đầu của nỗi lo chi phí học hành. Ngồi bên bao tải phế liệu, Diễn hiểu rất rõ con đường phía trước sẽ không dễ dàng và tự nhủ: vào đại học không chỉ phải học tốt mà còn cần làm thêm để trang trải sinh hoạt, học tập. Cô giáo chủ nhiệm nhận xét: “Diễn rất nghị lực, có ý chí trong học tập và cuộc sống”, 3 năm phổ thông nhà trường miễn tất cả các khoản đóng góp và ưu tiên học bổng cho em.
Đây là câu chuyện giáo dục và phục hồi theo nghĩa rộng: từ một cậu bé nhặt ve chai thành tân sinh viên trường danh giá, hành trình đó không thể có nếu thiếu sự kiên trì của mẹ, sự động viên của hàng xóm (“người ta muốn bỏ tiền cho con học giỏi cũng không được, đằng này Diễn học tốt như vậy, sao lại để cháu nghỉ ngang?”) và sự đồng hành của thầy cô. Nghèo không ngăn được tri thức, nếu cộng đồng coi học tập là tài sản chung đáng để cùng nhau đầu tư.
Cha mẹ nên nhìn lại: Con cần thương hại hay cần được tin tưởng?
Điểm chung của Ngân Khánh và Khánh Diễn là họ không chờ ai cứu mình. Các em dùng giáo dục làm chiếc thang leo khỏi hoàn cảnh: một em mang cơ thể mong manh vẫn đều đặn tới lớp, mơ làm cô giáo; em kia bước ra từ những bao tải phế liệu để chạm tới cánh cửa đại học Y Dược với 27,9 điểm. Đó không phải phép màu, mà là kết quả của sự kết hợp: tình thương gia đình, sự linh hoạt của nhà trường trong hỗ trợ trẻ bệnh tật, môi trường xóm làng không dập tắt mà khuyến khích ước mơ học tập.
Với phụ huynh đang có con ở trong hoàn cảnh khó, câu hỏi quan trọng không phải “nhà mình thiếu gì?” mà là “mình đã trao cho con điều gì?”. Bạn có thể nghèo, nhưng vẫn có thể dạy con kỷ luật, tôn trọng việc học như Diễn; bạn có thể có con bệnh tật, nhưng vẫn có thể cho con hiện diện ở trường lớp, cho con quyền được mơ ước như Khánh. Resilience – năng lực bật dậy sau nghịch cảnh – không tự nhiên mà có; nó được xây bằng từng lời tin tưởng, từng lần người lớn chọn kiên nhẫn thay vì than vãn.
Khi Khánh nói “chỉ cần có cơ hội và được yêu thương, ai cũng có thể tự tin lớn lên theo cách riêng của mình”, em đang nói hộ rất nhiều đứa trẻ khác. Trẻ em vượt qua khó khăn không cần chúng ta thần thánh hóa hay thương hại; các em cần một hệ sinh thái tin rằng thành công từ hoàn cảnh khó là điều có thể, và sẵn sàng điều chỉnh để biến điều đó thành hiện thực. Nếu hôm nay người lớn biết đồng hành, ngày mai xã hội sẽ có những người trưởng thành vừa giỏi giang, vừa thấu cảm, vì họ đã học được từ chính tuổi thơ nhiều thử thách của mình.
