T-90: lựa chọn hiện đại hóa sau nhiều năm cân nhắc
Xe tăng chủ lực là phương tiện chiến đấu bọc thép đảm nhiệm hỏa lực và cơ động trên chiến trường; hành trình từ T-90 đến T-1 cho thấy Việt Nam chuyển dần từ lựa chọn trang bị nước ngoài sang phát triển năng lực thiết kế trong nước.
Từ năm 2006, Bộ Quốc phòng giao các cơ quan chức năng tìm hiểu và lựa chọn xe tăng mới phù hợp. Quyết định này xuất phát từ tình trạng thiếu nghiêm trọng vật tư, phụ tùng thay thế sau nhiều năm dựa vào viện trợ, đồng thời từ yêu cầu bắt kịp công nghệ chiến tranh hiện đại. Tiêu chí được đặt ra không chỉ là hiện đại mà còn phải đồng bộ, phù hợp điều kiện Việt Nam và ngân sách. Sau quá trình cân nhắc kéo dài, hợp đồng mua T-90S, gồm cả xe chỉ huy T-90SK, được ký với Nga năm 2016; chiếc T-90S đầu tiên về đến Lữ đoàn Xe tăng 201 lúc 0 giờ 15 ngày 1.1.2019.
Đây là lựa chọn có tính thực dụng: mua sắm giúp bổ sung năng lực hiện đại trong khi các phương án dài hạn được xem xét. Hợp đồng gồm 64 xe; T-90S nặng khoảng 46 tấn và có kíp lái ba người. Cách triển khai ban đầu cũng được xác định theo từng bước: trang bị số lượng ít ở cấp lữ đoàn, rút kinh nghiệm khai thác rồi mới tính đến các đợt mua sau. T-90 vì thế không chỉ là một mẫu xe mới, mà còn là mốc cho thấy yêu cầu hiện đại hóa đã vượt khỏi việc duy trì những phương tiện cũ.
T-1: từ tham vọng thành nhiệm vụ thiết kế
Nếu T-90 thể hiện năng lực lựa chọn và tiếp nhận trang bị, dự án T-1 đặt ra một mục tiêu khác: chủ động nghiên cứu, thiết kế và chế tạo xe tăng trong nước. Ý tưởng nghiên cứu xe tăng chủ lực đã có từ năm 1979, khi Phân viện Thiết kế cơ giới được giao xây dựng phương án trên cơ sở T-54B và T-55. Nhưng phải hơn bốn thập niên sau, nhiệm vụ mới được thúc đẩy thành chương trình chế tạo cụ thể.
Đầu năm 2024, Tổng cục Công nghiệp quốc phòng giao Nhà máy Z125 chủ trì nghiên cứu, chế tạo mẫu xe tăng bơi T-1 với tính cấp thiết cao. Đây là bước chuyển đáng chú ý: trọng tâm không còn dừng ở việc chọn một mẫu có sẵn để mua, mà hướng tới tích lũy năng lực công nghệ và sản xuất trong nước. Định hướng này phù hợp mục tiêu xây dựng nền công nghiệp quốc phòng chủ động, tự lực, tự cường, từng bước nâng cao khả năng tự chủ về vũ khí và trang bị kỹ thuật.
T-1 được mô tả có thiết kế hiện đại, cấu trúc mở và khả năng mô-đun hóa để thay thế các loại vũ khí, khí tài khác nhau. Những đặc điểm đó gợi ra cách tiếp cận linh hoạt, nhưng cũng không nên nhầm một nguyên mẫu gần hoàn tất với năng lực sản xuất hàng loạt đã được chứng minh. Đến tháng 4.2026, xe cơ bản hoàn thành tổng lắp và chuẩn bị thử nghiệm đánh giá, làm cơ sở hoàn thiện sản phẩm, đưa vào sản xuất.
Hai cột mốc, một tham vọng công nghiệp lớn hơn
Đặt cạnh nhau, T-90 và T-1 cho thấy sự thay đổi trong tham vọng hiện đại hóa xe tăng Việt Nam. T-90 giải quyết nhu cầu trước mắt bằng một phương tiện hiện đại được mua từ nước ngoài sau nhiều năm cân nhắc. T-1 thể hiện bước tiến về mục tiêu: ngành công nghiệp quốc phòng phải tham gia sâu hơn vào thiết kế, tích hợp và chế tạo. Hai hướng đi không loại trừ nhau; mua sắm có thể đáp ứng yêu cầu trang bị, còn nghiên cứu trong nước tạo cơ hội tích lũy năng lực dài hạn.
Tiến độ T-1 cho thấy dự án đã vượt qua giai đoạn ý tưởng, nhưng thử nghiệm và nghiệm thu mới là những phép thử quyết định. Thượng tướng Phạm Hoài Nam yêu cầu hoàn thành thử nghiệm trong tháng 5.2026; kế hoạch đặt mục tiêu hoàn thành sản phẩm trước ngày 31.8.2026 để thử nghiệm, nghiệm thu và kịp trưng bày tại Triển lãm Quốc phòng quốc tế Việt Nam tháng 12.2026. Các mốc này cho thấy quyết tâm, song không tự thân chứng minh xe đã sẵn sàng sản xuất hay đáp ứng mọi yêu cầu tác chiến.
Bài học từ T-90 là lựa chọn trang bị phải tính đến điều kiện sử dụng, khả năng bảo đảm kỹ thuật và nhu cầu hiện đại hóa lâu dài. Với T-1, tiêu chuẩn đánh giá còn cao hơn: phải chứng minh thiết kế vận hành được, có thể hoàn thiện qua thử nghiệm và tạo nền tảng sản xuất đáng tin cậy. Nếu làm được điều đó, Việt Nam sẽ chuyển từ chủ yếu tiếp nhận xe tăng hiện đại sang từng bước làm chủ nhiều công đoạn phát triển. Đó mới là ý nghĩa sâu xa của hành trình từ T-90 đến T-1.
