Ý định thư mở rộng một hướng hợp tác đã có nền tảng
Ý định thư hợp tác giáo dục và đào tạo là văn bản thể hiện định hướng chung của Việt Nam và Liên minh châu Âu nhằm mở rộng kết nối, trao đổi học thuật và hợp tác nghiên cứu, chứ chưa phải thông báo về một chương trình triển khai cụ thể. Ngày 22 tháng 10, trong chuyến thăm chính thức EU và Bỉ của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng phu nhân và đoàn đại biểu cấp cao, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn và Phó Chủ tịch điều hành Ủy ban châu Âu Roxana Minzatu đã ký văn bản này. Giá trị của sự kiện nằm ở việc tạo thêm khuôn khổ để hai bên định hình các bước hợp tác tiếp theo, không phải ở một cam kết tức thì về số suất học bổng hay dự án mới. Hợp tác giáo dục Việt EU vốn có nền tảng từ quan hệ ngoại giao thiết lập năm 1990; giáo dục được xác định là lĩnh vực quan trọng trong Hiệp định PCA ký năm 2012, có hiệu lực năm 2016.
Cách đọc thận trọng này quan trọng: Ý định thư đặt mục tiêu xây dựng lộ trình toàn diện cho hoạt động hiện có và dự kiến, hướng tới quan hệ bình đẳng, cùng có lợi. Vì vậy, văn bản mở ra định hướng và cơ hội phối hợp, nhưng bản thân nó chưa chứng minh rằng mọi nội dung đã thành dự án hay cơ chế hoạt động.
Trao đổi học thuật có thể dựa vào những kênh sẵn có
Trọng tâm được nêu trong Ý định thư là tăng kết nối qua Erasmus+, Chương trình Đối tác toàn cầu về giáo dục (GPE) và các chương trình giáo dục khác; đồng thời thúc đẩy trao đổi người học, giảng viên, nhà nghiên cứu, chia sẻ kinh nghiệm và hoạt động đào tạo, nghiên cứu chung. Đây là một hướng đi thực tế vì hợp tác không bắt đầu từ con số không: trong giai đoạn 2015–2025, khoảng 3.700 sinh viên, nghiên cứu viên, giảng viên và cán bộ quản lý giáo dục Việt Nam đã đến châu Âu theo chương trình trao đổi tín chỉ quốc tế. Việt Nam cũng tham gia 36 dự án Erasmus Mundus, với 427 học bổng thạc sĩ được trao, còn Ủy ban châu Âu tài trợ 99 dự án nâng cao năng lực giáo dục đại học.
Những kết quả này cho thấy trao đổi học thuật đã có lợi ích cụ thể với người học và các cơ sở giáo dục. Ý nghĩa của Ý định thư là tạo cơ sở để nối tiếp, mở rộng các kênh ấy; không nên biến các thành quả trước đây thành lời hứa rằng quy mô tương tự sẽ tự động tăng lên sau lễ ký.
Từ kết nối trường học đến nhu cầu nhân lực
Hợp tác đào tạo và nghiên cứu chỉ có sức nặng lâu dài nếu năng lực được xây dựng trong trường học, cơ sở nghề nghiệp và đại học có thể đáp ứng nhu cầu xã hội. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nêu cơ hội phát triển nhân lực chất lượng cao, đổi mới mô hình tăng trưởng và đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp nước ngoài, nhất là trong lĩnh vực công nghệ cao. Doanh nghiệp châu Âu, trong đó có doanh nghiệp Bỉ, quan tâm đến đầu tư tại Việt Nam ở những ngành cần lao động có kỹ năng như công nghệ cao, logistics và y tế. Điều đó khiến việc trao đổi kinh nghiệm, nâng cao năng lực cơ sở giáo dục và kết nối với nhu cầu nghề nghiệp trở nên đáng chú ý, thay vì chỉ xem hợp tác quốc tế như cơ hội đi học ở nước ngoài.
Các đề xuất hợp tác thời gian tới được định hướng vào kết nối cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp, cũng như Erasmus+ trong những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, công nghiệp bán dẫn và năng lượng xanh. Đây là các ưu tiên được nêu cho giai đoạn tiếp theo, không phải danh sách chương trình đã khởi động. Theo kế hoạch được Bộ trưởng thông tin, hai bên sẽ lập nhóm công tác xây dựng lộ trình và chương trình, dự án cụ thể, đồng thời đánh giá hợp tác hằng năm để điều chỉnh.
Ý nghĩa nằm ở lộ trình, không chỉ ở lễ ký
Ý định thư là bước mở rộng đáng chú ý cho hợp tác giáo dục Việt Nam–EU vì nó kết nối các mục tiêu trao đổi học thuật, phát triển năng lực và hợp tác nghiên cứu trong một định hướng chung. Tuy nhiên, hiệu quả sẽ phụ thuộc vào lộ trình tiếp theo: các cơ sở giáo dục có được kết nối thường xuyên hay không, hoạt động có tiếp cận được người học và giảng viên hay không, và việc đánh giá hằng năm có dẫn đến điều chỉnh thiết thực hay không.
Do đó, nên nhìn văn bản này như nền móng chứ không phải đích đến. Ý định thư mở rộng không gian hợp tác và tiếp nối những kết quả đã có, nhưng chỉ các kế hoạch cụ thể cùng quá trình thực hiện mới cho biết cơ hội ấy chuyển thành lợi ích ra sao. Sự phân biệt này giữ kỳ vọng đúng mức, đồng thời nhấn mạnh điều đáng chờ đợi nhất: một lộ trình bình đẳng, có thể điều chỉnh và đem lại giá trị cho cả người học lẫn các cơ sở đào tạo, nghiên cứu.
