Thỏa thuận 25/8: vì sao đây là bước ngoặt cho năng lượng nguyên tử Việt Nam?
Thỏa thuận hợp tác chiến lược giữa Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (VINATOM) và Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE) là khuôn khổ hợp tác nghiên cứu và đào tạo nhằm kết nối năng lực chuyên sâu về năng lượng nguyên tử với mạng lưới khoa học quốc tế, hướng tới phát triển ứng dụng hạt nhân vì mục đích hòa bình và tăng cường đào tạo khoa học liên ngành cho thế hệ nhà khoa học trẻ. Việc ký kết diễn ra chiều 25/8 tại Hà Nội, đánh dấu sự bắt tay giữa một đơn vị đầu tàu về công nghệ hạt nhân và một trung tâm hợp tác nghiên cứu quốc tế có uy tín. Điểm quan trọng không phải ở nghi thức ký kết, mà ở thông điệp: Việt Nam lựa chọn đi sâu vào năng lượng nguyên tử bằng con đường hội nhập khoa học toàn cầu, chứ không đi một mình. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược khi đất nước đang đặt khoa học – công nghệ là động lực phát triển dài hạn.
Hợp tác nghiên cứu quốc tế: nối năng lực hạt nhân với không gian khoa học mở
Điểm sáng lớn nhất của thỏa thuận VINATOM ICISE là chiều sâu hợp tác nghiên cứu, trải từ vật lý hạt nhân, vật lý năng lượng cao, vật lý lượng tử và quang tử, y học hạt nhân đến khoa học vật liệu, đo bức xạ, mô phỏng, khoa học dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, sinh thái biển và môi trường. Nói cách khác, năng lượng nguyên tử Việt Nam được đặt vào một hệ sinh thái khoa học mở, nơi nghiên cứu hạt nhân không bị cô lập mà gắn chặt với các lĩnh vực liên ngành hiện đại – đúng tinh thần đào tạo khoa học liên ngành mà hai bên theo đuổi. Theo thỏa thuận, hai bên sẽ đồng tổ chức hội nghị, hội thảo, diễn đàn học thuật, các “science school” và khóa đào tạo chuyên sâu, đồng thời phát triển đề tài, dự án chung, thúc đẩy công bố khoa học và kết nối nhóm nghiên cứu, chuyên gia trong nước – quốc tế. Một câu nói mang tính định hướng là: "Thỏa thuận hợp tác được kỳ vọng tạo ra các chương trình nghiên cứu và đào tạo chất lượng cao, đóng góp thiết thực cho khoa học, công nghệ và cộng đồng khoa học".
Đào tạo khoa học liên ngành: cơ hội vàng cho thế hệ nhà khoa học trẻ
Nếu chỉ nhìn đây là câu chuyện giữa hai tổ chức, chúng ta sẽ bỏ lỡ yếu tố quan trọng nhất: con người. Hợp tác VINATOM ICISE đặt đào tạo và phát triển nguồn nhân lực trình độ cao làm trụ cột trung tâm. Hai bên thống nhất tăng cường hỗ trợ sinh viên đại học, học viên sau đại học, nghiên cứu sinh, tiến sĩ và nhà khoa học trẻ thông qua đào tạo, hướng dẫn nghiên cứu, trao đổi học thuật và phát triển sự nghiệp. Thông qua mạng lưới đối tác quốc tế sâu rộng của ICISE, các nhà nghiên cứu trẻ thuộc VINATOM sẽ có cơ hội tham gia hội nghị khoa học quốc tế, các school/workshop, chương trình trao đổi nghiên cứu sinh và chuyên gia, tiếp xúc trực tiếp với những giáo sư, nhà khoa học đoạt Nobel và chuyên gia hàng đầu thế giới. Đáng chú ý, ICISE còn được kỳ vọng trở thành cầu nối để các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài quay về đóng góp cho ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam – một bước đi khôn ngoan trong bối cảnh cạnh tranh nhân lực khoa học ngày càng gay gắt.
ICISE: nền tảng quốc tế giúp VINATOM bứt tốc
Sức nặng của thỏa thuận nằm ở nền tảng mà ICISE đã xây dựng suốt hơn một thập kỷ. Trung tâm này đã tổ chức gần 200 sự kiện khoa học quốc tế và hơn 45 trường học chuyên đề, thu hút khoảng 12.000 nhà khoa học đến từ hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có nhiều chủ nhân giải Nobel và các giải thưởng quốc tế uy tín. Khi VINATOM bước vào không gian đó, các hướng nghiên cứu hạt nhân, y học hạt nhân, ứng dụng bức xạ trong công nghiệp, nông nghiệp được đặt cạnh những dòng chảy nghiên cứu mới nhất trên thế giới – từ mô phỏng tính toán đến trí tuệ nhân tạo. Về phía VINATOM, cơ quan này đang triển khai dự án xây dựng mô hình hoạt động đáp ứng yêu cầu phát triển mới, chuẩn bị năng lực tổ chức, nhân lực và hạ tầng nghiên cứu để thực hiện nhiệm vụ chiến lược sắp tới. Hợp tác với ICISE vì thế không phải động tác tượng trưng, mà là bước đi cụ thể để nâng cấp "phòng thí nghiệm" năng lượng nguyên tử Việt Nam lên chuẩn quốc tế thông qua hợp tác nghiên cứu quốc tế có chiều sâu.
Tác động xã hội và bước đi tiếp theo: đưa khoa học hạt nhân ra khỏi “tháp ngà”
Điểm đáng chú ý là thỏa thuận không dừng ở phạm vi chuyên môn mà mở rộng sang truyền thông, phổ biến kiến thức khoa học – công nghệ, nâng cao nhận thức cộng đồng về ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình, hỗ trợ giáo dục STEM và nuôi dưỡng tình yêu khoa học trong giới trẻ. Đây là điều kiện tiên quyết nếu muốn năng lượng nguyên tử Việt Nam phát triển bền vững: xã hội phải hiểu, tin và cùng tham gia. Sự kiện hợp tác ngày 25/8 thể hiện quyết tâm hiện thực hóa các chủ trương về phát triển khoa học – công nghệ, tạo tiền đề cho việc sử dụng năng lượng nguyên tử an toàn, hiệu quả, phục vụ phát triển bền vững của đất nước. Thỏa thuận có hiệu lực 5 năm, với các hoạt động cụ thể sẽ được hai bên bàn bạc, thống nhất và triển khai theo nhu cầu, điều kiện thực tế và chức năng nhiệm vụ mỗi bên. Như giáo sư Trần Thanh Vân kỳ vọng, bước tiếp theo phải là những chương trình cụ thể: hội nghị, science school, nghiên cứu chung, hỗ trợ nhà khoa học trẻ – nếu không, mọi cam kết sẽ chỉ dừng ở văn bản.
