Khởi nghiệp ẩm thực: Không còn là cuộc chơi của người có nhiều tiền
Khởi nghiệp ẩm thực trong bối cảnh số hiện nay là việc xây dựng và phát triển mô hình kinh doanh thực phẩm nhỏ, từ căn bếp tại gia hay không gian đi mượn, kết hợp bán trực tiếp và mở quán ăn online, tận dụng mạng xã hội để thử nghiệm sản phẩm, kiểm chứng nhu cầu thị trường, rồi từng bước phát triển thương hiệu ẩm thực và mở rộng phân phối ở nhiều địa điểm khác nhau. Đây không phải câu chuyện của những bản kế hoạch dày cộp và vốn đầu tư khổng lồ, mà là hành trình của những người trẻ dám bắt đầu từ những nguồn lực ít ỏi và học bằng chính thất bại của mình. Điểm chung trong các câu chuyện khởi nghiệp ẩm thực hiệu quả là: xuất phát từ một món ăn cụ thể, ở một địa điểm rất nhỏ; dùng công cụ số để khuếch đại; và quan trọng nhất là chấp nhận lỗ, tồn kho, ý tưởng sai… nhưng không bỏ cuộc. Hình ảnh một sinh viên mượn căn bếp sau giờ hoạt động để tự cắt trái cây làm từng que kem, hay một khu phố truyền thống đưa món bún ốc lên sóng livestream, cho thấy vốn lớn không còn là rào cản quyết định thành bại trong ngành này.
Từ căn bếp đi mượn đến hơn 10.000 điểm bán: bài học từ GoodPop
Câu chuyện của GoodPop là minh chứng rõ ràng nhất rằng kinh doanh thực phẩm nhỏ có thể đi rất xa nếu người sáng lập đủ lì lợm trước thất bại. Daniel Goetz bắt đầu hành trình khởi nghiệp không phải bằng bản kế hoạch bài bản, mà từ việc tình cờ yêu thích món kem que Mexico trong một chuyến đi cùng bạn gái thời đại học, rồi tự tay cắt, xay trái cây tươi để làm kem bán quanh trường. Anh mượn căn bếp của một cửa hàng địa phương sau giờ hoạt động để sản xuất, mỗi giờ làm được khoảng 80 que kem và mang tới các chợ nông sản, lễ hội âm nhạc để bán. Canh bạc 18.000 que kem tại lễ hội âm nhạc Austin City Limits trở thành cú ngã đau: thời tiết xấu khiến anh chỉ bán được 4 que, tồn lại 17.996 que kem và gần như trắng tay. Trích dẫn đáng nhớ từ hành trình này là: "Trong số 18.000 sản phẩm đã chuẩn bị, Goetz cho biết chỉ bán được 4 que, đồng nghĩa còn tồn lại 17.996 que kem". Việc chấp nhận phát miễn phí số hàng tồn, tiếp tục xây dựng website và tối ưu công cụ tìm kiếm để có hợp đồng 50.000 que kem sau đó cho thấy điều quan trọng không phải là tránh thất bại, mà là biết biến thất bại thành dữ liệu và cơ hội. Đến năm 2024, GoodPop đã có mặt tại hơn 10.000 địa điểm phân phối, từ một căn bếp mượn đến hệ thống phân phối rộng khắp.
Livestream từ phường Kim Liên: khi đặc sản địa phương hóa thành thương hiệu
Nếu GoodPop cho thấy hành trình dài hơi của một thương hiệu, thì phiên livestream “Ẩm thực truyền thống phường Kim Liên” lại chỉ ra cách các mô hình kinh doanh thực phẩm nhỏ có thể bật lên nhờ không gian số. Livestream này được phát trực tiếp trên Facebook, YouTube và TikTok, giới thiệu cả một "bộ tứ" món ốc: bún ốc Khương Thượng, chả ốc, nem ốc và bánh ốc. Điều đáng nói không phải món ăn, mà là những người lên sóng: Chủ tịch UBND phường Kim Liên Lê Thị Kim Huệ, các Phó Chủ tịch và Bí thư Đoàn Thanh niên cùng trực tiếp trò chuyện, kể chuyện bún ốc, nem ốc, chả ốc và cung cấp địa chỉ để người xem tìm đến thưởng thức. Đây là cách mở quán ăn online theo đúng nghĩa: món ăn vẫn nằm trong những gian hàng quen thuộc, nhưng điểm chạm đầu tiên với khách lại là màn hình điện thoại. Trong thời gian chương trình diễn ra, các hộ kinh doanh đã nhận được những đơn hàng đầu tiên từ chính người theo dõi livestream, biến lượt xem thành doanh thu thực tế. Một món ăn vốn quen với người dân khu phố, chỉ sau vài cú chạm trên màn hình, đã đến với khách ở xa hơn. Việc người dân tự chia sẻ đường link livestream, gửi cho bạn bè, người thân, biến họ thành "kênh quảng bá" tự nhiên cho thương hiệu ẩm thực địa phương.
Chịu đựng thất bại và điều chỉnh chiến lược: kỹ năng sống còn
Điểm chung giữa một sinh viên làm kem que ở Austin và những hộ kinh doanh món ốc ở Kim Liên là thái độ với thất bại và thay đổi. Goetz đã trải qua giai đoạn phải gửi hàng tồn vào kho lạnh, quay lại trường học, ngủ nhờ ghế sofa nhà bạn bè trong nhiều năm để tiết kiệm chi phí theo đuổi công việc kinh doanh, nhưng vẫn không bỏ ý tưởng. Ngay cả sau khi GoodPop lên hàng nghìn điểm bán, công ty vẫn có những thử nghiệm sai, như dòng đồ uống pha nước ép trái cây với nước có ga và ít đường phải ngừng sản xuất vì phản hồi từ khách hàng cho thấy trẻ em cảm thấy đồ uống chưa đủ ngọt. Công ty dự báo phải chấp nhận chưa có lợi nhuận trong năm 2025 sau khi dừng dòng sản phẩm này, và đặt mục tiêu trở lại trạng thái có lãi vào năm 2026. Ở phía Kim Liên, việc đưa lãnh đạo phường lên sóng trong đợt cao điểm 100 ngày thực hiện các nhiệm vụ chuyển đổi số của thành phố cho thấy địa phương cũng không ngại thử mô hình mới, chấp nhận lạ lẫm để tìm cách phát triển thương hiệu ẩm thực của mình trong không gian số. Sự điều chỉnh ở đây là chuyển từ tờ rơi, biển quảng cáo sang livestream, bình luận, chia sẻ — gắn đúng thói quen "tìm quán ăn qua điện thoại" của người trẻ. Nếu không chịu thử và sai, không ai biết bún ốc Khương Thượng có thể sống tốt trên TikTok hay không.
Từ một quầy nhỏ đến hàng nghìn điểm bán: con đường khả thi cho người trẻ
Thông điệp quan trọng nhất từ những câu chuyện này là: mở rộng từ một điểm bán lẻ đến hàng nghìn điểm phân phối không phải giấc mơ xa vời, nếu có kế hoạch đúng và kiên trì với khởi nghiệp ẩm thực. GoodPop bắt đầu bằng một xe đẩy bán ở chợ nông sản, rồi nhờ tối ưu công cụ tìm kiếm, có hợp đồng 50.000 que kem hữu cơ, sau đó được hệ thống phân phối khu vực Tây Nam và Rocky Mountain đảm nhận, rồi mở ra phân phối toàn quốc. Đến năm 2024, thương hiệu này đã có mặt tại hơn 10.000 địa điểm, một cột mốc cho thấy kinh doanh thực phẩm nhỏ có thể tiến đến quy mô lớn khi sản phẩm, câu chuyện và kênh tiếp cận ăn khớp với nhau. Ở chiều ngược lại, phiên livestream Kim Liên vẫn chỉ là bước khởi đầu cho việc đưa đặc sản khu phố ra khỏi ngõ nhỏ. Từ Kim Liên, rồi đây sẽ có thêm nhiều khu phố khác "lên sóng", kể câu chuyện bằng món ngon quen thuộc. Nếu người trẻ biết kết hợp mô hình mở quán ăn online với không gian vật lý, dùng livestream để thu hút khách, không ngại thử nghiệm và sửa sai như GoodPop đã làm, thì việc phát triển thương hiệu ẩm thực và nhân rộng điểm bán là mục tiêu hoàn toàn khả thi. Khởi nghiệp ẩm thực vì thế không còn là cuộc chơi của những người có nhiều tiền, mà của những người biết dùng thất bại làm bậc thang tăng trưởng.
