Từ sân chơi thể chất đến điểm tựa sức khỏe tâm thần tuổi cao
Câu lạc bộ liên thế hệ là mô hình câu lạc bộ người cao tuổi có sự tham gia của nhiều nhóm tuổi khác nhau, nơi các thành viên cùng giao lưu, rèn luyện sức khỏe, hỗ trợ vốn và chia sẻ tinh thần thường xuyên, qua đó giảm cô đơn ở người lớn tuổi và tăng cường sức khỏe tâm thần tuổi cao thông qua một cộng đồng hỗ trợ tinh thần chủ động, gần gũi và bền chặt. Điều đáng nói là các câu lạc bộ liên thế hệ không chỉ lo phần "thân" mà chăm cả phần "tâm". Ở thôn Kim Bịch (xã Trần Phú), câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau thành lập năm 2024 với 50 thành viên, trong đó có 39 người cao tuổi. Đây là con số biết nói: người cao tuổi đang tìm đến câu lạc bộ như một điểm tựa tinh thần, không muốn bị cô lập trong căn nhà và trong chính nỗi lo tuổi già. Những buổi sinh hoạt đều đặn, bài tập dưỡng sinh, tiết mục văn nghệ tưởng chừng đơn giản nhưng lại là liệu pháp cộng đồng mạnh mẽ cho sức khỏe tâm thần tuổi cao. Khi người cao tuổi được nhìn nhận là chủ thể, tham gia, cống hiến thay vì chỉ nhận chăm sóc thụ động, tâm trạng, lòng tự trọng và cảm giác có ích được hồi phục đáng kể.
Hoạt động tập thể: liều thuốc chống cô đơn và lo âu ở người lớn tuổi
Đã đến lúc nhìn nhận thể dục, thể thao trong các câu lạc bộ người cao tuổi như một dạng trị liệu tâm lý cộng đồng, chứ không chỉ là chuyện vận động cho có. Ở Kim Bịch, ông Triệu Bá Thiển kể rằng từ ngày tham gia câu lạc bộ, ông có thêm nơi gặp gỡ bạn bè, cùng tập luyện, trò chuyện; sinh hoạt đều đặn khiến tinh thần thoải mái hơn và sức khỏe duy trì tốt hơn. Đây là một câu chuyện rất điển hình cho cách hoạt động tập thể làm tan dần cô đơn ở người lớn tuổi. Ở một mô hình khác, câu lạc bộ bóng bàn 2.4 tại phường Cầu Giấy xuất phát từ vài người cao tuổi mê bóng bàn rồi lan thành phong trào. Từ năm 2005, bà Nguyễn Thị Minh Đức cùng một số cựu chiến binh đã tập hợp nhau chơi bóng để tạo sân chơi giải trí và tăng cường sức khỏe cho người cao tuổi. Việc duy trì nhiều ca tập luyện, không đặt nặng thắng thua tạo môi trường an toàn, thân thiện, nơi mỗi cú đánh bóng là một cách người cao tuổi khẳng định rằng mình vẫn còn năng lượng, vẫn còn kết nối.
Mô hình tự giúp nhau: vốn vay kinh tế và vốn quý tinh thần
Điểm khác biệt khiến câu lạc bộ liên thế hệ trở thành một cộng đồng hỗ trợ tinh thần hiệu quả là mô hình "tự giúp nhau". Không chỉ là nơi giao lưu, rèn luyện sức khỏe, các câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau còn tạo điểm tựa tinh thần và hỗ trợ vay vốn, giúp người cao tuổi sống vui, sống khỏe. Khi khó khăn tài chính được giảm bớt, người cao tuổi bớt cảm giác là gánh nặng, bớt âu lo và mặc cảm. Từ nguồn vốn được luân chuyển trong câu lạc bộ, nhiều thành viên có thêm điều kiện đầu tư sản xuất, chăn nuôi, cải thiện đời sống. Đáng chú ý, dự án “Hỗ trợ người cao tuổi thiệt thòi thông qua nhân rộng Câu lạc bộ Liên thế hệ tự giúp nhau ở Việt Nam - giai đoạn 2” đã hỗ trợ 29 câu lạc bộ hơn 2,66 tỷ đồng để xây dựng quỹ tăng thu nhập trong 3 năm. Cả "vốn tiền" lẫn "vốn tình" cùng tồn tại trong một không gian: người cho vay và người được vay là hội viên, giữa họ hình thành sự tin tưởng, tương trợ – thứ rất quan trọng để chống trầm cảm và bất an tuổi già.
Đa dạng thành viên: bác sĩ, cựu chiến binh, người trẻ cùng dựng lưới an toàn tinh thần
Câu lạc bộ người cao tuổi chỉ tập hợp riêng người cao tuổi sẽ dễ trở thành "ốc đảo" thế hệ. Ngược lại, câu lạc bộ liên thế hệ mở rộng biên độ tuổi, nghề nghiệp tạo nên một cộng đồng hỗ trợ tinh thần phong phú và linh hoạt hơn. Ở câu lạc bộ 2.4 phường Cầu Giấy, một nửa thành viên là cựu chiến binh, trong đó có 4 thương binh. Họ mang vào câu lạc bộ tinh thần đồng chí, kỷ luật, ý thức gương mẫu – những giá trị giúp không khí sinh hoạt nghiêm túc mà vẫn ấm áp. Trong câu lạc bộ còn có bác sĩ Nguyễn Minh Giao, nguyên cán bộ Viện Tim mạch – Bệnh viện Bạch Mai. Ông mang máy đo huyết áp đặt tại phòng sinh hoạt để hỗ trợ kiểm tra, tư vấn tim mạch, huyết áp, tiểu đường và hướng dẫn cách vận động phù hợp. Không chỉ khám bệnh, ông cùng các thành viên khác tạo nên một “tổ tư vấn tại chỗ miễn phí”: người sửa điện thoại, người sửa đồng hồ, người sửa bếp ga, người kèm bóng bàn. Đó là một mạng lưới đỡ nâng tinh tế: mỗi người đóng góp chuyên môn, đổi lại là cảm giác được cần đến – liều thuốc quý cho sức khỏe tâm thần tuổi cao.
Nhân rộng câu lạc bộ liên thế hệ: chiến lược cộng đồng chống cô đơn và trầm cảm
Nếu coi trầm cảm và cô đơn ở người lớn tuổi là vấn đề sức khỏe cộng đồng, thì câu lạc bộ liên thế hệ chính là một trong những giải pháp cộng đồng đáng giá nhất. Từ hiệu quả hỗ trợ vốn, chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi, mô hình câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau đang tiếp tục được nhân rộng. Đến nay, thành phố Hải Phòng có 311 câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau, trở thành nơi hỗ trợ người cao tuổi về sức khỏe, tinh thần, sinh kế và vai trò trong gia đình, cộng đồng. Ở phường Hải An, câu lạc bộ liên thế hệ được thành lập năm 2019 với 60 thành viên và hiện đã có 65 người tham gia, trong đó có tổ y tế với các bác sĩ, cán bộ y tế nghỉ hưu chăm sóc thường xuyên cho 10 người cao tuổi yếu, mắc bệnh mạn tính. Ở phường Cầu Giấy, mong muốn câu lạc bộ bóng bàn 2.4 tiếp tục phát triển để lan tỏa tinh thần "chung tay vì một cộng đồng khỏe mạnh và bền vững". Thông điệp rõ ràng: muốn bảo vệ sức khỏe tâm thần tuổi cao, chúng ta phải xây dựng những cộng đồng hỗ trợ tinh thần ở ngay khu dân cư, nơi người cao tuổi không bị bỏ lại phía sau mà được sống vui, sống khỏe, sống có ích.
