Nghề mộc truyền thống: từ di sản làng quê đến tư duy doanh nghiệp
Nghề mộc truyền thống là hệ thống kỹ năng, kinh nghiệm và giá trị văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ thợ thủ công, dựa trên việc chế tác, gia công và xây dựng các công trình, sản phẩm gỗ phục vụ nhu cầu sinh hoạt, tín ngưỡng và thẩm mỹ, đồng thời hình thành nền tảng kinh tế hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam. Trong bối cảnh hiện đại hóa nông thôn, câu chuyện của ông Trương Minh Ngọc ở xã Nhân Hà, Ninh Bình là minh chứng rõ ràng cho việc di sản làng nghề chỉ thực sự sống tiếp khi gắn với tư duy doanh nghiệp. Sau khi xuất ngũ năm 1991, ông quyết định bám trụ với nghề mộc truyền thống gia truyền dù gần như trắng tay. Lựa chọn này không chỉ là hoài niệm với cha ông mà là quyết định kinh doanh mang tính chiến lược: lấy tay nghề và bản lĩnh người lính làm vốn, lấy thị trường làm la bàn.
Khởi nghiệp từ chiếc xe đạp cũ: xây dựng doanh nghiệp gia công gỗ
Điểm đáng nói ở cơ sở của ông Ngọc là nó không lớn lên nhờ may mắn mà nhờ dám lựa chọn con đường doanh nghiệp gia công gỗ. Những năm đầu, gia đình khó khăn, vốn liếng không có, phương tiện đi lại chỉ là chiếc xe đạp cũ. Thế nhưng thay vì chấp nhận làm thợ lẻ, năm 1996 ông chủ động vay mượn, mua đất dựng xưởng, tìm nguồn gỗ nhập khẩu chất lượng để gia công. Quyết định đó biến một hộ nông dân thành một cơ sở sản xuất có tổ chức, tạo việc làm ổn định cho hơn 10 lao động địa phương. Cơ sở ngày càng chuyên sâu vào các sản phẩm gỗ mỹ nghệ cao cấp, nhà cổ, đình chùa, di tích kiến trúc truyền thống. Doanh thu từ gia công đồ gỗ mỹ nghệ kết hợp kinh doanh cây cảnh đạt khoảng 5 tỷ đồng mỗi năm, cho thấy nghề mộc truyền thống hoàn toàn có thể trở thành kinh doanh nội thất gỗ có dòng tiền ổn định nếu được tổ chức bài bản.
Hiện đại hóa xưởng mộc: máy móc, chuyển đổi số và tư duy chất lượng
Cú sốc năm 2010 với biến động giá, nguồn cung gỗ nhập khẩu và áp lực tiến độ đã buộc ông Ngọc phải nhìn thẳng vào điểm yếu của mô hình sản xuất thủ công. Việc phải đền bù do sản phẩm lỗi quy trình là cái giá đắt cho sự manh mún, nhưng cũng là bước ngoặt tư duy kinh doanh. Ông chủ động tạm dừng một phần công việc, đi khắp các làng nghề mộc nổi tiếng để học kỹ thuật, quy trình, chấp nhận "ăn chực nằm chờ" để gom từng kinh nghiệm sản xuất. Từ đó, ông chọn hiện đại hóa: tái cơ cấu, đầu tư máy móc, dây chuyền sản xuất hiện đại, chú trọng đào tạo tay nghề và xây dựng tác phong chuyên nghiệp cho người lao động. Song song, ông đưa gỗ mỹ nghệ lên sàn thương mại điện tử, mạng xã hội như Zalo, TikTok, Facebook để mở rộng thị trường. Ở đây, hiện đại hóa không làm mất đi hồn nghề, mà tạo nền cho sản phẩm gỗ mỹ nghệ Việt bước vào cuộc chơi kinh doanh nội thất gỗ với yêu cầu kỹ thuật cao.
Việc làm cho cựu chiến binh và mô hình doanh thu đa chiều
Một trong những điểm đáng nể của mô hình này là cách nó gắn lợi ích kinh doanh với trách nhiệm xã hội. Hiện cơ sở của ông Ngọc tạo việc làm thường xuyên cho 30 lao động trực tiếp, đồng thời giải quyết việc làm thời vụ cho 35–55 lao động địa phương; khoảng 40% trong số đó là cựu chiến binh. Đây không chỉ là xưởng mộc, mà là nơi những người lính sau chiến tranh có sinh kế dài hạn. Theo nguồn tin, "hiện cơ sở của ông Ngọc đang tạo việc làm thường xuyên cho 30 lao động trực tiếp, khoảng 40% là cựu chiến binh". Về kinh tế, ông không chỉ dựa vào doanh nghiệp gia công gỗ mà còn kết hợp kinh doanh cây cảnh, tạo dòng doanh thu đa chiều; riêng cây cảnh mang lại doanh thu từ 1–1,5 tỷ đồng mỗi năm. Cách kết hợp này giảm rủi ro phụ thuộc một nguồn thu, đồng thời biến không gian xưởng thành hệ sinh thái nghề mộc – sinh vật cảnh, phù hợp với nông thôn.
Từ xưởng làng lên tầm doanh nghiệp: bài học cho nông dân và thợ thủ công
Hành trình của ông Trương Minh Ngọc cho thấy nông dân và thợ thủ công Việt hoàn toàn có thể xây dựng cơ sở kinh doanh bền vững nếu dám coi mình là doanh nhân. Ông không chỉ được bình chọn là "Nông dân Việt Nam xuất sắc" năm 2023 mà còn được vinh danh "Nông dân Việt Nam xuất sắc 40 năm Đổi Mới" năm 2026 – một ghi nhận cho sự chuyển hóa từ hộ sản xuất nhỏ sang mô hình doanh nghiệp gia công gỗ quy mô. Bài học ở đây không nằm ở con số doanh thu, mà ở ba trụ cột: giữ hồn nghề mộc truyền thống, hiện đại hóa quy trình và đa dạng hóa nguồn thu với gỗ mỹ nghệ và cây cảnh. Nếu nhiều làng nghề áp dụng tư duy tương tự – đầu tư công nghệ, chủ động học hỏi, gắn kết cộng đồng lao động yếu thế – thì những xưởng mộc quê nhà có thể trở thành doanh nghiệp gia đình bền vững, kéo nghề xưa đi cùng kinh tế thị trường, thay vì bị bỏ lại phía sau.
