Kiểm toán đường sắt là gì và vì sao cần được chú trọng?
Kiểm toán đường sắt là hoạt động xem xét việc tuân thủ quy định, quản lý nguồn lực và hiệu quả đầu tư trong các dự án xây dựng, nâng cấp hạ tầng đường sắt, nhằm phát hiện rủi ro và củng cố trách nhiệm giải trình. Chiều 26/10, Kiểm toán Nhà nước Việt Nam và Ủy ban Kiểm toán Indonesia tổ chức hội thảo chung lần thứ năm tại trụ sở Kiểm toán Nhà nước, với chủ đề kiểm toán dự án đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao. Phó Tổng Kiểm toán Nhà nước Trần Minh Khương và ông Sarjono, Vụ trưởng Vụ Kiểm toán I của phía Indonesia, đồng chủ trì. Cuộc gặp không chỉ là trao đổi nghiệp vụ: nó hướng vào một điểm yếu có thể gây hệ quả dài hạn cho các dự án quy mô lớn—nếu khâu đầu tư và thực hiện không được giám sát chặt, sai lệch về chi phí, tiến độ, chất lượng hay tuân thủ có thể khó xử lý khi công trình đã đi xa.
Trọng tâm là toàn bộ chu trình đầu tư, không chỉ khâu quyết toán
Nội dung kiểm toán cần bao quát từ chuẩn bị, thẩm định và phê duyệt dự án đến lựa chọn nhà thầu, quản lý hợp đồng, chi phí, tiến độ, chất lượng, an toàn và đánh giá hiệu quả. Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng với đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao, bởi các dự án thường kéo dài, phức tạp và đòi hỏi năng lực chuyên môn cao. Qua kiểm toán một số dự án đường sắt đô thị, Kiểm toán Nhà nước Việt Nam xem xét việc chấp hành pháp luật trong lập, thẩm định chủ trương đầu tư và báo cáo nghiên cứu khả thi, bao gồm khảo sát, thiết kế, dự toán; đồng thời kiểm tra lựa chọn nhà thầu, nghiệm thu và thanh toán. Với các dự án đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị, cơ quan này cũng bố trí nguồn lực để xem xét chủ trương, tổng mức đầu tư, hồ sơ pháp lý, đơn giá và định mức. Trọng tâm ấy cho thấy kiểm toán có giá trị nhất khi nhận diện vấn đề xuyên suốt, thay vì chỉ ghi nhận sai sót sau khi tiền đã được giải ngân.
Kinh nghiệm Indonesia làm rõ rủi ro về tài sản và kiểm soát nội bộ
Phía Indonesia chia sẻ kinh nghiệm kiểm toán hạ tầng đường sắt nhằm tăng minh bạch và trách nhiệm giải trình. Hệ thống đường sắt nước này được báo cáo có khoảng 8.800 km đường ray, 600 nhà ga và hơn 1 triệu chuyến tàu mỗi năm. Hoạt động kiểm toán tập trung vào tài chính và tuân thủ, với các vấn đề như chênh lệch giữa sổ sách tài sản và hiện trạng, hạn chế trong kiểm soát nội bộ, quản lý và bảo vệ tài sản, cũng như xử lý công trình xây dựng dở dang. Đây là những nội dung thiết thực với mọi hệ thống có hạ tầng lớn: tài sản không được ghi nhận chính xác hoặc công trình dang dở không được xử lý rõ ràng sẽ làm suy yếu khả năng giám sát. Phía Indonesia cũng bày tỏ mong muốn tìm hiểu phương pháp kiểm toán của Việt Nam, việc sử dụng chuyên gia kỹ thuật, phân tích dữ liệu và xây dựng chuẩn mực. Trao đổi hai chiều như vậy có ý nghĩa hơn việc chỉ trình bày thành tích, vì nó giúp các cơ quan đối chiếu điểm yếu và cách làm cụ thể.
Hợp tác Việt Nam Indonesia cần chuyển thành thực hành kiểm toán sâu hơn
Hợp tác Việt Nam Indonesia trong lĩnh vực kiểm toán nhà nước đã được thiết lập từ năm 1999 và tiếp tục được củng cố bằng các bản ghi nhớ năm 2011 và 2017. Hội thảo lần này diễn ra khi cả hai nước đẩy mạnh đầu tư công và triển khai các dự án hạ tầng lớn, trong đó phát triển đường sắt cần nguồn lực đáng kể, thời gian thực hiện dài và cơ chế quản lý phức tạp. Theo thông tin được chia sẻ tại hội thảo, tỷ lệ thực hiện kiến nghị kiểm toán trung bình của Indonesia vào khoảng 85–86%, còn ý kiến phản hồi được thực hiện trong thời hạn 80 ngày. Các con số ấy nhấn mạnh một tiêu chuẩn quan trọng: phát hiện kiểm toán chỉ tạo ra giá trị khi được phản hồi và thực hiện. Phía Indonesia mong muốn tiếp tục tổ chức tọa đàm, hội thảo về chủ đề cùng quan tâm. Đồng thời, cơ quan này mới thực hiện kiểm toán tài chính đối với công trình đường sắt và dự kiến nghiên cứu kiểm toán hoạt động trong những năm tới. Bước tiếp theo nên là biến trao đổi nghiệp vụ thành năng lực giám sát sâu hơn, để kiểm toán theo sát cả việc tuân thủ lẫn hiệu quả đầu tư.
