Du lịch đường sắt di sản: Từ khái niệm đến lựa chọn chiến lược
Du lịch đường sắt di sản là mô hình sử dụng hạ tầng đường sắt hiện có để tổ chức các hành trình trải nghiệm gắn với di sản thiên nhiên, di sản văn hóa và ký ức lịch sử, trong đó con tàu không chỉ là phương tiện vận chuyển mà còn là sản phẩm du lịch, nhà ga trở thành điểm đến, còn các điểm dừng là hạt nhân cho phát triển kinh tế cộng đồng địa phương.
Điểm đáng nói là Đường sắt Việt Nam đang chuyển từ tư duy “bán vé” sang tư duy “bán trải nghiệm”. Khi hạ tầng khó mở rộng ngay lập tức, tăng doanh thu gia tăng từ dịch vụ trở thành con đường hiếm hoi để tìm dư địa tăng trưởng mới. Ở góc nhìn đó, việc ưu tiên du lịch đường sắt di sản không phải là một thử nghiệm bên lề, mà là lựa chọn chiến lược nếu đường sắt muốn thoát khỏi vai trò thụ động trong hệ sinh thái giao thông và du lịch.
Tuyến Phong Nha – Huế: Hành lang di sản trên ray
Việc khai trương đoàn tàu “Phong Nha – Cố đô Huế: Hành trình di sản thế giới” vào sáng 28/8 tại ga Đồng Hới, do Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam phối hợp với UBND tỉnh Quảng Trị và UBND thành phố Huế tổ chức, đánh dấu sản phẩm chiến lược đầu tiên sau khi VNR chuyển đổi mô hình hoạt động từ ngày 11/8. Đây là màn “ra mắt” mang tính tuyên ngôn: đường sắt không muốn chỉ chở khách, mà muốn dẫn dắt trải nghiệm.
Hành trình dài khoảng 190 km, kết nối Huế với Thọ Lộc, đi qua Đông Hà, Mỹ Trạch, Đồng Hới và chuỗi điểm đến Cố đô Huế, Thành cổ Quảng Trị, Địa đạo Vịnh Mốc, Hiền Lương – Bến Hải, Phong Nha – Kẻ Bàng. Đây là tuyến Phong Nha Huế đúng nghĩa “hành lang di sản”, nơi mỗi ga tàu là một lát cắt lịch sử – văn hóa. Trên tàu, toa VIP, toa cộng đồng, toa dịch vụ – giải trí, ghế xoay 180 độ, phòng chiếu phim, ghế massage, dịch vụ chụp ảnh, giới thiệu đặc sản biến chuyến đi thành trải nghiệm trọn gói thay vì một hành trình di chuyển nhàm chán.
Theo Phó Tổng Giám đốc VNR Nguyễn Chính Nam, lịch sử, văn hóa, danh thắng và con người của mỗi vùng miền chính là yếu tố tạo nên giá trị riêng của các hành trình. Câu nói này tóm lược tham vọng: tuyến Phong Nha – Huế phải là sản phẩm du lịch liên vùng, gắn chặt hạ tầng đường sắt với di sản văn hóa để tạo doanh thu gia tăng chứ không dừng ở vé tàu.
Từ vé tàu đến hệ sinh thái dịch vụ và doanh thu gia tăng
Nếu trước đây, doanh thu của đường sắt gần như phụ thuộc vào vé hành khách, thì mô hình du lịch đường sắt di sản đang mở một mặt trận mới cho doanh thu gia tăng. Hành khách trên tuyến Phong Nha – Huế có thể quét mã QR để mua dịch vụ trên tàu, đặt khách sạn, nhà hàng, phương tiện di chuyển và tìm hiểu các địa danh trên hành trình. Điều này biến mỗi hành khách thành “chuỗi khách hàng” của cả hệ sinh thái dịch vụ, chứ không chỉ là người mua một lần.
Trong tuần lễ khai trương, giá vé giảm tới 50%, sau đó tiếp tục có chính sách giảm giá đến hết năm 2026. Đây là cách kích cầu hợp lý nếu coi tuyến tàu như một sản phẩm mới cần khuyến khích người dùng thử. Quan trọng hơn, đôi tàu HQ1/HQ2 được kỳ vọng tạo liên kết vùng, mở chuỗi cung ứng dịch vụ lữ hành, lưu trú, nhà hàng giữa các địa phương, qua đó tạo thêm động lực cho kinh tế khu vực. Nhìn ở tầm chiến lược, một vé tàu giờ đây là cửa ngõ để đường sắt bước vào chuỗi giá trị du lịch địa phương, thay vì đứng ngoài nhìn các ngành khác hưởng lợi.
Ở góc độ kinh doanh, “Phong Nha – Cố đô Huế” là phép thử cho khả năng thương mại hóa các giá trị văn hóa, cảnh quan và dịch vụ gắn với hạ tầng đường sắt. Nếu mô hình phát huy hiệu quả, nó mở ra hướng mở rộng hoạt động, giúp đường sắt gia tăng nguồn thu từ dịch vụ và củng cố vai trò như một mắt xích của hệ sinh thái du lịch, đúng định hướng “hành trình đi tàu là để trải nghiệm, con tàu là điểm check-in di động, nhà ga là điểm đến”.
Cung đường Hồ Chí Minh nhánh Tây: Bài học phát triển kinh tế vùng
Để hiểu vì sao đường sắt muốn gắn vận tải với phát triển kinh tế vùng, chỉ cần nhìn sang cung đường Hồ Chí Minh nhánh Tây từ Phong Nha đến Khe Sanh. Cung đường dài khoảng 250 km này đi xuyên qua những cánh rừng đại ngàn, kết nối những bản làng từng một thời gian khó bên dãy Trường Sơn. Hơn hai thập kỷ sau khi được đưa vào sử dụng, nó đã trở thành động lực phát triển kinh tế, du lịch ở các địa phương đi qua.
Trước năm 2000, nhiều bản làng như Khe Gát, Thanh Sen, Chày Lập, hay vùng xã Trường Sơn gần như biệt lập, người dân Bru–Vân Kiều sống chủ yếu bằng nương rẫy, tự cung tự cấp. Khi đường mở đến đâu, cơ hội phát triển mở ra đến đó: những bản Khe Cát, Rào Tràng, Đoàn Kết hôm nay mang diện mạo mới với nhà kiên cố, hàng quán, dịch vụ và nhịp sống sôi động. Hầu hết hộ dân ở thôn Chày Lập tham gia hoạt động du lịch; nhiều gia đình bám mặt tiền đường mở nhà hàng, dịch vụ cho du khách, trong khi những hộ như gia đình ông Hồ Văn Thiết mua đất ven đường để kinh doanh và trở thành điểm mua sắm lớn của xã.
Không chỉ là “con đường ấm no”, nhánh Tây Hồ Chí Minh còn là cung đường trải nghiệm du lịch, đi qua các danh thắng và di tích lịch sử, từ đỉnh U Bò, rừng nguyên sinh Phong Nha – Kẻ Bàng, đến thác Tà Puồng, đèo Sa Mù, đỉnh Cu Vơ, sân bay Tà Cơn. Dưới điệp trùng Trường Sơn, đường nhánh Tây phô bày vẻ đẹp hoang sơ, sức sống của di tích và đời sống văn hóa độc đáo của đồng bào Pa Kô, Bru–Vân Kiều. Bài học rõ ràng: hạ tầng giao thông nếu được gắn với sản phẩm du lịch và phát triển cộng đồng, sẽ biến phát triển kinh tế vùng từ khẩu hiệu thành hiện thực.
Kết nối di sản, tăng trưởng bền vững và những điều cần làm tiếp
Sự song hành giữa tuyến Phong Nha – Huế và cung đường Hồ Chí Minh nhánh Tây cho thấy một logic phát triển: muốn phát triển kinh tế vùng bền vững, phải đặt giao thông, du lịch và bảo tồn di sản văn hóa trong cùng một bài toán. Hành trình Phong Nha – Huế kết nối Cố đô Huế, Thành cổ Quảng Trị, Địa đạo Vịnh Mốc, Hiền Lương – Bến Hải và Phong Nha – Kẻ Bàng, trong khi nhánh Tây Hồ Chí Minh là cung đường trải nghiệm vừa mang ý nghĩa lịch sử, vừa mở ra cơ hội du lịch. Đó là kết hợp hiếm hoi giữa bảo tồn di sản văn hóa và phát triển kinh tế cộng đồng địa phương.
Tuy vậy, nếu chỉ có một tuyến tàu đẹp hay một cung đường phượt nổi tiếng thì chưa đủ. Các ngành chức năng và địa phương dọc cung đường Hồ Chí Minh nhánh Tây đã được khuyến nghị phải khảo sát, đánh giá cụ thể để thu hút đầu tư, khai thác hiệu quả, tạo sản phẩm du lịch hấp dẫn, tiếp tục mang đến cuộc sống ấm no cho người dân vùng biên cương miền Tây Quảng Trị. Đây cũng nên là cách tiếp cận với du lịch đường sắt di sản: coi mỗi tuyến tàu là hạ tầng cho phát triển kinh tế vùng, chứ không chỉ là dự án của ngành đường sắt.
Nếu VNR kiên trì với chiến lược chuyển từ dịch vụ vận tải đơn thuần sang các sản phẩm kết hợp vận tải đường sắt với du lịch trải nghiệm, đồng thời phối hợp chặt chẽ với địa phương để chia sẻ lợi ích với cộng đồng, du lịch đường sắt di sản có cơ hội trở thành điểm tựa tăng trưởng bền vững. Và khi đó, mỗi chuyến tàu không chỉ chở người, mà còn chở theo tương lai của cả một vùng đất.
