Từ nhu cầu thật đến một không gian kinh tế mới
Kinh tế tầm thấp là hệ sinh thái hoạt động và dịch vụ khai thác không gian bay ở độ cao thấp, kết hợp thiết bị bay, hạ tầng số, quy định quản lý và các ứng dụng tạo giá trị cho sản xuất, đời sống. Dự báo thị trường tại Việt Nam đạt khoảng 10 tỷ USD vào năm 2035 đang thu hút sự chú ý, nhưng quy mô tiềm năng chỉ có ý nghĩa nếu được chuyển thành nhu cầu trả tiền và năng lực trong nước. Thiết bị bay không người lái đã hiện diện từ lâu; điều mới là nhiều ứng dụng đang kết nối thành một ngành kinh tế, trong khi nhu cầu mở rộng ở nông nghiệp, logistics và giám sát hạ tầng. Kết luận số 99 ngày 28/09/2026 xác định không gian tầm thấp là tài nguyên quốc gia và không gian phát triển mới, đồng thời đặt yêu cầu về chủ quyền, dữ liệu và an ninh mạng. Đó là lý do phát triển thị trường phải đi cùng quản trị có trách nhiệm.
Giá trị của công nghệ này đã hiện ra trong công việc thường ngày: tại Đồng bằng sông Cửu Long, drone hỗ trợ gieo hạt, phun thuốc và kiểm soát sâu bệnh hơn 10 năm qua; khoảng 3.000-6.000 chuyến bay đã góp phần giảm sức lao động, nâng năng suất. Giám sát giao thông, khảo sát địa hình, vận chuyển vật tư y tế và cứu hộ cứu nạn cũng là những ứng dụng đang được nghiên cứu hoặc triển khai. Thị trường UAV Việt Nam vì thế không nên được nhìn như cuộc đua bán phương tiện bay. Câu hỏi đáng quan tâm hơn là ai giải quyết được một khâu cụ thể tốt hơn, an toàn hơn và phù hợp với nhu cầu địa phương.
Doanh nghiệp có thể bước vào chuỗi giá trị mà không chế tạo mọi thứ
Yêu cầu tự chủ công nghệ lõi không nên biến thành áp lực buộc mọi doanh nghiệp phải tự thiết kế và sản xuất toàn bộ phương tiện. Cách đó dễ dàn trải nguồn lực, trong khi thị trường đã có nhiều nền tảng và linh kiện để phát triển ứng dụng chuyên biệt. Theo bà Nguyễn Thị Hải Hằng, một số doanh nghiệp trong nước đang làm linh kiện, còn các công ty khởi nghiệp chọn phát triển phần mềm, tích hợp trí tuệ nhân tạo và giải pháp trên nền tảng UAV hiện có. Đây là lối vào thực tế hơn: chọn khâu có năng lực, khách hàng và khả năng tạo giá trị gia tăng.
Chuỗi giá trị UAV trải từ linh kiện, phần mềm và tích hợp hệ thống đến phân tích dữ liệu, bảo trì, lập kế hoạch bay và vận hành dịch vụ. Cơ hội dài hạn không chỉ là giao một thiết bị, mà là cung cấp quy trình trọn gói, từ chuyến bay đến báo cáo kết quả. Nông nghiệp chính xác, giám sát hạ tầng, logistics y tế và bản đồ số là những điểm khởi đầu có nhu cầu hiện hữu. Doanh nghiệp cũng cần tính hiệu quả trên toàn vòng đời, gồm thiết bị, nhân lực, pin, bảo trì, bảo hiểm và kết nối. Chiến lược khôn ngoan là xây năng lực từ những phần việc khả thi, rồi tiến dần tới công nghệ khó hơn.
Sandbox và đơn hàng thử nghiệm có thể mở thị trường ban đầu
Tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026, các ý kiến tập trung vào cách biến tiềm năng thành hoạt động có kiểm soát. Tiến sĩ Nguyễn Tiến Trường đề xuất ít nhất ba cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, cùng các vùng thử nghiệm tại Điện Biên, Tây Ninh và Đà Nẵng để kiểm tra công nghệ trong những điều kiện địa hình khác nhau. Các lĩnh vực được đề xuất ưu tiên trong ba năm tới gồm nông nghiệp chính xác, giám sát hạ tầng, logistics y tế, cứu hộ thiên tai và bản đồ số. Đây là hướng hợp lý: thử nghiệm có giới hạn giúp phát hiện rủi ro và hoàn thiện quy trình trước khi nhân rộng.
Cơ chế thử nghiệm cần đi kèm khách hàng đầu tiên. Ông Nguyễn Hoàng Long cho rằng Nhà nước có thể đặt hàng ứng dụng phục vụ giám sát rừng, môi trường, năng lượng, giao thông đô thị, cứu hộ và vận chuyển vật tư y tế. Cách làm này tạo cơ hội để doanh nghiệp kiểm chứng hiệu quả trong điều kiện thực tế, thay vì phát triển sản phẩm rồi mới đi tìm người mua. Bộ Khoa học và Công nghệ đã trình Chính phủ nghị định về cơ chế sandbox cho các mô hình kinh doanh mới trong không gian tầm thấp. Bước tiếp theo cần là quy trình minh bạch, tiêu chí đánh giá rõ và khả năng mở rộng những thử nghiệm chứng minh được giá trị.
Không có hạ tầng quản lý bay, quy mô sẽ mắc kẹt ở thử nghiệm
Mở rộng hoạt động bay mà thiếu quy tắc phối hợp và giám sát sẽ làm tăng nguy cơ va chạm, sự cố và mất niềm tin của cộng đồng. Hiện hành lang pháp lý còn cần làm rõ phối hợp liên ngành, tiêu chuẩn kỹ thuật và trách nhiệm pháp lý; bay gần khu dân cư hay cơ sở trọng yếu cũng đòi hỏi năng lực ứng phó tương xứng. Vì vậy, thể chế nên quản lý theo mức độ rủi ro: kiểm soát chặt hoạt động nguy cơ cao, nhưng không tạo thủ tục nặng nề cho ứng dụng đơn giản. Tiếng ồn, quyền riêng tư và an toàn không phải vấn đề phụ; chúng quyết định liệu người dân có chấp nhận dịch vụ hay không.
Hạ tầng quản lý bay cần trở thành nền móng của thị trường, không phải hạng mục bổ sung sau này. Hệ thống quản lý giao thông không gian tầm thấp cần giám sát và điều phối phương tiện, hạn chế nguy cơ va chạm; nền tảng số quốc gia cũng cần theo dõi hoạt động từ khâu nhập khẩu, sản xuất đến chuyến bay. Muốn vậy, cần đầu tư đồng bộ mạng 5G, 6G, nhận dạng thiết bị bay từ xa, radar và công nghệ phân biệt phương tiện đăng ký với hoạt động trái phép. Kết luận rất rõ: dự báo tăng trưởng không tự tạo ra ngành công nghiệp. Doanh nghiệp có thể tham gia từ nhiều khâu, nhưng thị trường chỉ mở rộng khi thử nghiệm, luật lệ và hạ tầng bay cùng tiến lên.
