AI khiến tri thức có hạn sử dụng ngắn hơn
Học tập suốt đời là quá trình chủ động cập nhật kiến thức và kỹ năng trong suốt cuộc đời để thích ứng với những thay đổi của công nghệ, công việc và xã hội. Đây không còn là lựa chọn dành riêng cho người làm nghiên cứu: AI đang rút ngắn thời gian mà một năng lực có thể giữ nguyên giá trị.
Ngày 5/11 tại Hà Nội, Ngày hội Trí tuệ nhân tạo Việt Nam 2026 với chủ đề “AI tự chủ và tương lai việc học” quy tụ cơ quan quản lý, trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, chuyên gia, giảng viên và sinh viên. Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh học tập suốt đời là điều kiện để theo kịp công nghệ. Thông điệp này thực tế hơn một lời khuyên nghề nghiệp: kiến thức từng hữu ích hôm nay có thể nhanh chóng lỗi thời nếu không được cập nhật.
Sự chuyển đổi đã hiện rõ trong công việc. Theo Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội Bùi Thế Duy, trong lập trình, con người có thể điều phối nhiều tác nhân AI thực hiện các khâu thiết kế, viết mã, kiểm thử và đánh giá. Khi cách làm việc thay đổi, người lao động cần học cách xác định mục tiêu, phân công nhiệm vụ và đánh giá kết quả, thay vì chỉ thành thạo một quy trình cố định.
Biết sử dụng AI khác với làm chủ AI
Sử dụng thành thạo một công cụ AI là điểm khởi đầu, không phải đích đến. Công cụ có thể tạo câu trả lời hoặc hỗ trợ hoàn thành nhiệm vụ, nhưng người dùng vẫn phải biết kết quả có đúng, phù hợp và có thể áp dụng hay không. Nếu thiếu nền tảng chuyên môn, tư duy độc lập và khả năng kiểm chứng, sự tiện lợi dễ biến thành lệ thuộc.
Tại AI4VN, Bộ trưởng Vũ Hải Quân lưu ý rằng dùng thành thạo công cụ không đồng nghĩa với làm chủ công nghệ; người học cần nghiên cứu nguyên lý, phát triển tư duy độc lập và năng lực thực thi. Vì vậy, kỹ năng AI không nên chỉ được hiểu là biết viết câu lệnh hay chọn ứng dụng. Năng lực cần có còn bao gồm hiểu giới hạn của hệ thống, nhận ra sai sót và đưa kiến thức vào giải quyết vấn đề thực tế.
Đây là khác biệt giữa người tiêu thụ sản phẩm AI và người có thể tạo ra giá trị từ công nghệ. Muốn chuyển từ sử dụng sang làm chủ, người học phải giữ sự tò mò, tự nghiên cứu và xây dựng chuyên môn đủ vững để đặt câu hỏi đúng. Lợi thế tiếp cận công cụ sớm chỉ có ý nghĩa khi trở thành năng lực thực chất, giúp mỗi người chủ động hơn trước yêu cầu thay đổi của thị trường lao động.
Đào tạo phải gắn với nghiên cứu và công việc thật
Lời kêu gọi tự học sẽ không thể thay thế trách nhiệm của hệ thống giáo dục. Khi AI đổi cách học tập, nghiên cứu và làm việc, đào tạo không thể chỉ bổ sung công cụ mới vào lớp học rồi xem như đã bắt kịp. Chương trình cần giúp người học nắm kiến thức nền tảng, thực hành với bài toán thật và thích nghi với những hình thức làm việc có AI hỗ trợ.
Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết đang đổi mới giảng dạy, học tập và nghiên cứu gắn với AI, đồng thời thúc đẩy trao đổi học thuật, hợp tác quốc tế và thực hành ứng dụng. Hướng đi này đáng chú ý vì đào tạo nhân lực AI không chỉ là chuẩn bị người biết vận hành công cụ; Việt Nam còn cần người có thể nghiên cứu, đánh giá và phát triển công nghệ.
Bài toán ấy đòi hỏi ba bên cùng làm việc: Nhà nước định hướng chiến lược và chính sách, nhà trường đào tạo nhân lực và phát triển tri thức nền tảng, còn doanh nghiệp đưa công nghệ vào ứng dụng và thương mại hóa kết quả. Thiếu kết nối, đào tạo có thể xa thực tế, nghiên cứu khó đi đến ứng dụng, còn doanh nghiệp thiếu người có năng lực phù hợp. Đào tạo nhân lực AI vì thế phải gắn chặt với nghiên cứu và nhu cầu xã hội.
Học suốt đời là trách nhiệm chung
Không ai có thể dự đoán chính xác công cụ nào sẽ dẫn dắt công việc tiếp theo, nhưng có thể chuẩn bị năng lực để thích nghi: học đều đặn, hiểu nguyên lý, kiểm tra kết quả và vận dụng kiến thức. Học tập suốt đời không có nghĩa là chạy theo mọi xu hướng; đó là giữ nền tảng chuyên môn đủ chắc để phân biệt đổi mới có ích với trào lưu nhất thời.
AI4VN cũng đặt vấn đề thích ứng trong một lộ trình tiếp nối. Bộ trưởng mong muốn sự kiện thu hút thêm cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp, đồng thời được đánh giá, rút kinh nghiệm và đổi mới trong những năm tới. Diễn đàn có thể mở rộng trao đổi, nhưng hiệu quả cuối cùng phải được đo bằng thay đổi trong lớp học, phòng nghiên cứu và nơi làm việc.
Thông điệp cần được hiểu như một cam kết chung: mỗi cá nhân chủ động học, nhà trường đổi mới cách đào tạo, doanh nghiệp tạo cơ hội ứng dụng, còn Nhà nước xây dựng định hướng và chính sách phù hợp. Trong kỷ nguyên AI, biết dùng công cụ giúp bắt đầu nhanh; chỉ việc học liên tục và hiểu sâu mới giúp con người giữ quyền quyết định, tạo ra giá trị và không bị bỏ lại phía sau.
