Thích ứng với AI không thể chỉ trông vào một khóa học
Học tập suốt đời là quá trình chủ động cập nhật kiến thức và kỹ năng trong suốt đời sống nghề nghiệp, giúp mỗi người theo kịp biến đổi công nghệ thay vì dựa mãi vào những gì đã học ban đầu. Đây không còn là lựa chọn riêng của người làm công nghệ: AI đang đổi cách học, nghiên cứu và làm việc, nên năng lực thích ứng phải trở thành một phần của đào tạo nhân lực AI lẫn các ngành nghề khác. Ngày 5/11 tại Hà Nội, Ngày hội Trí tuệ nhân tạo Việt Nam 2026 với chủ đề “AI tự chủ và tương lai việc học” quy tụ đại diện cơ quan quản lý, trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp cùng chuyên gia, giảng viên và sinh viên để bàn về tác động của AI đối với giáo dục, nghiên cứu và năng suất lao động. Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh rằng mỗi cá nhân, nhất là người hoạt động trong khoa học và công nghệ, cần duy trì tinh thần học hỏi và thường xuyên cập nhật kiến thức. Thông điệp ấy đáng được hiểu như một yêu cầu thường trực, không phải khẩu hiệu cho một dịp hội thảo.
Đào tạo phải chuyển từ sử dụng công cụ sang làm chủ năng lực
Áp lực đổi mới đào tạo đến từ việc AI có thể đảm nhận ngày càng nhiều khâu trong công việc. Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội Bùi Thế Duy nêu ví dụ trong lập trình: thay vì làm từng công đoạn, con người có thể điều phối nhiều tác nhân AI thực hiện thiết kế, viết mã, kiểm thử và đánh giá hệ thống. Khi vai trò chuyển từ trực tiếp thao tác sang đặt mục tiêu, giám sát và đánh giá kết quả, chương trình học cần rèn tư duy chuyên môn, khả năng phản biện và năng lực thực thi, chứ không chỉ hướng dẫn sử dụng công cụ. Với sinh viên, đích đến nên là hiểu và làm chủ công nghệ, không dừng ở việc dùng AI để hoàn thành nhanh một nhiệm vụ. Điều đó cần sự phối hợp giữa trường học, nơi làm việc và người học: cập nhật nội dung đào tạo, tạo cơ hội thực hành, đồng thời duy trì việc học sau khi tốt nghiệp. Không có một tấm bằng nào bảo đảm kỹ năng hôm nay sẽ còn phù hợp khi phương thức làm việc tiếp tục đổi thay.
Nghiên cứu cơ bản là nền móng để đi xa hơn việc ứng dụng
Cập nhật kỹ năng giúp người lao động thích ứng, nhưng tự chủ công nghệ cần một nền tảng khác: nghiên cứu cơ bản. Tọa đàm chuyên đề về thúc đẩy nghiên cứu cơ bản xuất sắc trong kỷ nguyên số diễn ra chiều 5/11/2026 tại Hà Nội, với sự tham gia của nhà quản lý, chuyên gia và nhà khoa học từ các trường đại học, viện nghiên cứu. Nghiên cứu cơ bản mở rộng tri thức, tạo điều kiện cho đột phá khoa học và phát triển công nghệ mới; vì vậy, không thể xem đây là phần việc xa rời nhu cầu thực tiễn. AI đã hỗ trợ tổng quan tài liệu, phân tích dữ liệu và mở rộng sang những việc chuyên sâu như kiểm chứng giả thuyết toán học, mô phỏng cấu trúc phân tử. Nhưng nếu chỉ dựa vào nền tảng nước ngoài, năng lực ứng dụng không đồng nghĩa với làm chủ công nghệ lõi. Các nhóm nghiên cứu cần đội ngũ có sự kế thừa, hạ tầng phù hợp và hợp tác liên ngành. Đề xuất tài trợ nghiên cứu dài hạn từ 5–10 năm cũng đáng được xem xét: những câu hỏi khoa học lớn khó có thể giải quyết dưới áp lực chạy theo sản phẩm từng năm.
Đổi mới cách nghiên cứu, giữ vững chuẩn mực khoa học
Thích ứng với kỷ nguyên số không có nghĩa là giao phó tư duy cho AI. Công cụ mới có thể rút ngắn một số khâu và mở ra phương pháp nghiên cứu khác, nhưng cũng kéo theo nguy cơ công bố kém chất lượng, tư duy nghiên cứu đồng nhất, hạn chế về khả năng giải thích và vấn đề đạo đức học thuật. Vì vậy, đổi mới phương pháp phải đi cùng chuẩn mực kiểm chứng, năng lực đặt câu hỏi và trách nhiệm của nhà khoa học. Khi AI hỗ trợ lập trình, tính toán hay xử lý dữ liệu, giá trị của nhà nghiên cứu càng nằm ở việc chọn đúng vấn đề, đánh giá bằng chứng và tìm hướng tiếp cận mới. Cùng lúc, người lao động cần học tập suốt đời để thích nghi với công việc đang đổi khác; các cơ sở đào tạo phải chuẩn bị năng lực ấy, còn chính sách khoa học cần nuôi dưỡng nghiên cứu cơ bản đủ lâu để tạo ra tri thức và công nghệ của riêng mình. AI không thay thế những nền móng đó. Kết hợp đào tạo linh hoạt với nghiên cứu nền tảng mới là con đường thuyết phục để Việt Nam vừa theo kịp công nghệ, vừa có khả năng làm chủ nó.
