Viêm gan B tái hoạt: hiểm họa bị xem nhẹ ở bệnh nhân ung thư
Viêm gan B tái hoạt là hiện tượng virus viêm gan B từng bị hệ miễn dịch kiểm soát và “nằm im” trong tế bào gan, khiến xét nghiệm HBsAg có thể âm tính, nhưng sau đó bùng phát trở lại khi cơ thể suy giảm miễn dịch, làm tăng nhanh lượng virus và gây tổn thương gan cấp tính với các biểu hiện như mệt mỏi, vàng da, men gan tăng cao. Đây không phải câu chuyện hiếm gặp mà là nguy cơ thực tế với những người đang điều trị ung thư bằng hóa trị, xạ trị hoặc các thuốc ức chế miễn dịch. Sai lầm nguy hiểm là tin rằng một lần HBsAg âm tính đồng nghĩa với việc mình “an toàn” trước viêm gan B – trong khi vật liệu di truyền của virus vẫn có thể âm thầm nằm trong gan và chờ thời điểm yếu nhất của cơ thể để trỗi dậy.
Vì sao HBsAg âm tính nhưng virus vẫn có thể "sống lại"?
Điểm mấu chốt nằm ở cơ chế miễn dịch và vật liệu di truyền của virus. Ở một số người từng nhiễm HBV, hệ miễn dịch kiểm soát virus, khiến HBsAg trở về âm tính nhưng vật liệu di truyền của virus vẫn tồn tại trong tế bào gan. Một dạng vật liệu này là cccDNA, có thể hiểu đơn giản như “khuôn” giúp virus tiếp tục tồn tại lâu dài trong nhân tế bào gan, dù không bị phát hiện bằng xét nghiệm HBsAg thường quy. Khi hệ miễn dịch khỏe mạnh, cơ thể giữ virus ở trạng thái ngủ, người bệnh không có triệu chứng. Nhưng một khi suy giảm miễn dịch gan xảy ra – đặc biệt dưới tác động của điều trị ung thư – khả năng kiểm soát virus giảm, HBV nhân lên trở lại và gây viêm gan cấp. Tin vào một xét nghiệm HBsAg âm tính duy nhất mà bỏ qua nguy cơ tiềm ẩn từ cccDNA là cách tự đặt mình vào thế bị động trước biến chứng gan.
Ung thư và viêm gan: khi điều trị làm “mở cửa” cho HBV tái hoạt
Trường hợp người phụ nữ 38 tuổi bị ung thư vú là minh chứng rõ ràng: chị từng có HBsAg âm tính, chưa từng được chẩn đoán viêm gan B, nhưng sau phẫu thuật, xạ trị, hóa trị và điều trị nội tiết, virus lại tái hoạt trong bối cảnh suy giảm miễn dịch. Gần đây, chị xuất hiện mệt mỏi, vàng da; xét nghiệm cho thấy tổn thương gan cấp tính, men gan tăng rất cao, trong khi HBsAg tại thời điểm đó không xác định. Các bác sĩ phát hiện chị dương tính với anti-HBc – dấu hiệu cho thấy đã từng tiếp xúc với HBV – và HBV DNA ở mức 4,49 × 10², trên ngưỡng phát hiện. Kết luận: viêm gan B tái hoạt do suy giảm miễn dịch trong điều trị ung thư. Hệ quả không chỉ là tổn thương gan cấp tính, mà còn là nguy cơ phải tạm dừng, trì hoãn hoặc điều chỉnh phác đồ ung thư vì gan không đủ sức chịu đựng tiếp tục điều trị.
Dấu hiệu cảnh báo tổn thương gan cấp tính khi HBV tái hoạt
Viêm gan B tái hoạt thường diễn tiến âm thầm, đặc biệt ở bệnh nhân ung thư vốn đã quen với cảm giác mệt mỏi, chán ăn do điều trị. Ban đầu, người bệnh có thể không có triệu chứng rõ ràng, chỉ phát hiện qua xét nghiệm bất thường về chức năng gan. Khi virus nhân lên mạnh, suy giảm miễn dịch gan trở nên rõ rệt, các dấu hiệu tổn thương gan cấp tính bắt đầu xuất hiện: mệt mỏi tăng, chán ăn, buồn nôn, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, men gan tăng cao. Nếu bỏ qua giai đoạn này, tổn thương có thể tiến triển nặng, chức năng gan suy giảm, biến chứng đe dọa tính mạng. Điều đáng lo là nhiều bệnh nhân và thậm chí một số bác sĩ vẫn tập trung vào khối u mà xem nhẹ gan, trong khi chính gan là cơ quan phải xử lý thuốc, chuyển hóa độc chất và sẽ “lên tiếng” đầu tiên khi HBV trỗi dậy.
Chủ động phòng ngừa tái hoạt viêm gan B trong điều trị ung thư
Thông điệp rõ ràng cho bệnh nhân ung thư là: đừng chỉ hỏi “HBsAg của tôi âm hay dương?”, hãy yêu cầu được đánh giá đầy đủ nguy cơ viêm gan B tái hoạt trước khi bước vào hóa trị hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch. Theo bác sĩ Dương Thị Hường, việc nhận diện nguy cơ tái hoạt HBV trước khi áp dụng các phương pháp điều trị có khả năng làm suy giảm miễn dịch có ý nghĩa quan trọng. Người bệnh nên chủ động thông báo cho bác sĩ nếu từng mắc viêm gan B, từng có xét nghiệm bất thường hoặc còn lưu giữ kết quả viêm gan B trước đây, để được chỉ định xét nghiệm phù hợp như anti-HBc, HBV DNA và lựa chọn phương án dự phòng hoặc theo dõi. Việc xem xét bệnh sử và xét nghiệm đầy đủ giúp tránh tình trạng virus “trỗi dậy” giữa chừng, buộc phải dừng hoặc thay đổi phác đồ ung thư, gây thiệt hại kép cho cả gan lẫn cơ hội kiểm soát khối u.
