Ung thư gan không tự nhiên mà có: vai trò của các tác nhân nhiễm trùng
Virus viêm gan B, vi khuẩn HP, virus HPV và các tác nhân nhiễm trùng khác là nhóm yếu tố sinh học có khả năng làm tổn thương tế bào lâu dài, gây biến đổi gene và thúc đẩy quá trình hình thành nhiều loại ung thư, trong đó có ung thư gan, dạ dày và cổ tử cung, nhưng điều đáng mừng là phần lớn chúng có thể phòng ngừa hoặc kiểm soát được nếu phát hiện và can thiệp sớm.
Điểm mấu chốt cần nhìn thẳng: ung thư gan không chỉ là hậu quả của rượu bia hay ăn uống kém lành mạnh, mà còn là kết quả của những nhiễm trùng mạn tính bị bỏ qua trong nhiều năm. Nghiên cứu quốc tế cho thấy khoảng 2,3 triệu ca ung thư mới trên toàn cầu trong năm 2024 có liên quan đến các tác nhân gây nhiễm trùng, chiếm khoảng 12% tổng số ca mắc mới. Con số này không phải để chúng ta hoảng sợ, mà để thay đổi tư duy: muốn phòng ngừa ung thư gan, phải bắt đầu từ việc phòng ngừa và điều trị nhiễm trùng từ gốc rễ.
Virus viêm gan B: “thủ phạm” âm thầm đứng sau ung thư gan
Trong số các tác nhân nhiễm trùng, virus viêm gan B nổi bật như một “thủ phạm” chính liên quan đến ung thư gan. Nghiên cứu cho thấy virus viêm gan B (HBV) liên quan đến khoảng 360.000 ca ung thư, phần lớn là ung thư gan. Điều này có nghĩa là nếu chúng ta kiểm soát tốt HBV, gánh nặng ung thư gan sẽ giảm đáng kể. Vấn đề không nằm ở chỗ HBV nguy hiểm đến mức nào, mà ở việc cộng đồng vẫn xem nhẹ xét nghiệm và tiêm phòng, chấp nhận sống chung với nguy cơ thay vì chủ động loại bỏ.
Về mặt sinh học, virus có thể trực tiếp hoặc gián tiếp làm thay đổi gene của tế bào gan, vô hiệu hóa cơ chế tự hủy của tế bào bất thường và tạo điều kiện cho tế bào tăng sinh mất kiểm soát. Khi nhiễm HBV kéo dài nhiều năm mà không được điều trị, gan liên tục bị viêm, sẹo hóa, dẫn đến xơ gan và cuối cùng là ung thư gan. Thay vì đợi đến khi xuất hiện khối u mới hành động, cách tiếp cận hợp lý là coi việc phát hiện và kiểm soát virus viêm gan B như một phần của chiến lược phòng ngừa ung thư gan lâu dài.
HP, HPV và các tác nhân nhiễm trùng khác: không chỉ gây ung thư ở một cơ quan
Nếu nghĩ rằng mỗi loại tác nhân nhiễm trùng chỉ gây ung thư ở một cơ quan, chúng ta đang đánh giá thấp mức độ ảnh hưởng của chúng. Vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) nổi tiếng với khả năng gây viêm loét dạ dày, đồng thời có liên quan đến ung thư dạ dày. Virus HPV chủ yếu liên quan đến ung thư cổ tử cung, nhưng cũng góp phần gây ra các ung thư khác vùng hậu môn – sinh dục. Các virus Epstein-Barr và viêm gan C cũng tham gia vào bức tranh ung thư toàn thân với hàng trăm nghìn ca mỗi năm.
Điểm chung của các tác nhân này là khả năng can thiệp vào vật liệu di truyền của tế bào chủ, làm gián đoạn các gene kiểm soát phân chia hoặc chết theo chương trình của tế bào. Một số virus còn mang sẵn các oncogene – gene gây ung thư – và “cấy” chúng vào tế bào. Thay vì xem mỗi bệnh nhiễm trùng như một vấn đề riêng lẻ, chúng ta cần nhìn chúng như mắt xích trong chuỗi tiến triển dẫn tới ung thư. Cách tư duy này giúp người dân hiểu rằng việc điều trị HP, tiêm vaccine HPV hay kiểm soát viêm gan C không chỉ là chữa bệnh cấp tính, mà là đầu tư dài hạn cho phòng ngừa ung thư gan và nhiều loại ung thư khác.
Phòng ngừa ung thư gan từ gốc: tiêm vaccine, xét nghiệm và điều trị sớm
Tin tốt là chúng ta không bất lực trước các tác nhân nhiễm trùng. Các biện pháp phòng ngừa hiệu quả đã có sẵn đối với 4 trong 5 tác nhân gây ung thư liên quan đến nhiễm trùng phổ biến nhất, cũng như virus HIV. Vaccine có thể giúp phòng ngừa HPV và viêm gan B; xét nghiệm và điều trị có thể giúp kiểm soát H. pylori và viêm gan C. Đây không chỉ là khuyến nghị y khoa chung chung, mà là chiến lược phòng ngừa ung thư gan và nhiều loại ung thư khác một cách chủ động, có bằng chứng rõ ràng.
Các chuyên gia nhấn mạnh vai trò của việc phòng ngừa nhiễm trùng trong giảm nguy cơ ung thư; những biện pháp quan trọng bao gồm tiêm vaccine, xét nghiệm và điều trị các tác nhân gây bệnh khi cần thiết. Với H. pylori, điều trị bằng kháng sinh theo chỉ định của bác sĩ có thể loại bỏ vi khuẩn và giúp giảm nguy cơ ung thư dạ dày. Vaccine viêm gan B giúp phòng ngừa nhiễm virus có thể gây tổn thương gan kéo dài và làm tăng nguy cơ ung thư gan. Vaccine HPV giúp phòng ngừa các bệnh ung thư liên quan đến những chủng virus có trong vaccine. Ngoài ra, thực hành tiêm an toàn, sử dụng bao cao su và dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP) cũng góp phần hạn chế sự lây truyền của những tác nhân liên quan đến ung thư.
Từ nghiên cứu đến hành động: biến dữ liệu 12% thành số ca ung thư giảm đi
Khoảng 12% số ca ung thư mới toàn cầu có liên quan đến các tác nhân gây nhiễm trùng như vi khuẩn HP, virus HPV và virus viêm gan B. Con số này cho thấy một phần đáng kể gánh nặng ung thư là có thể phòng ngừa được. Khi các chương trình phòng bệnh được triển khai rộng rãi và công bằng, số ca ung thư liên quan đến nhiễm trùng trong tương lai có thể giảm đáng kể. Vấn đề không còn nằm ở chỗ y học thiếu công cụ, mà ở việc chúng ta có dám coi tiêm vaccine, xét nghiệm định kỳ và điều trị sớm là ưu tiên sức khỏe cá nhân và cộng đồng hay không.
Thực tế, phòng ngừa ung thư gan và các ung thư liên quan đến tác nhân nhiễm trùng không đòi hỏi công nghệ cao xa vời, mà là những bước rất cụ thể: tiêm đủ mũi vaccine viêm gan B, HPV; chủ động xét nghiệm HBV, HCV, HP khi có yếu tố nguy cơ; tuân thủ điều trị khi phát hiện nhiễm; thực hành tình dục an toàn và tiêm an toàn. Nếu mỗi người coi những việc này là thói quen bắt buộc như khám sức khỏe định kỳ, chúng ta có thể biến dữ liệu khô khan trong các nghiên cứu thành kết quả rất đời thường: ít người phải đối mặt với chẩn đoán ung thư gan hơn, ít gia đình bị đảo lộn vì bệnh nặng hơn. Đó mới là ý nghĩa cuối cùng của việc hiểu về virus viêm gan B và các tác nhân nhiễm trùng: để hành động sớm, không để ung thư có cơ hội hình thành.
