Không thể để ngân hàng gánh gần như toàn bộ nhu cầu vốn
Vốn dài hạn là nguồn tài chính có kỳ hạn đủ lâu để doanh nghiệp và chính phủ đầu tư vào hạ tầng, năng lượng, sản xuất và các dự án tạo năng lực tăng trưởng bền vững. Nền kinh tế cần nhiều nguồn vốn như vậy hơn, thay vì tiếp tục dựa chủ yếu vào tín dụng ngân hàng.
Sức ép đang hiện rõ khi nhu cầu đầu tư trong giai đoạn 2026–2030 tăng mạnh, còn tín dụng trên GDP đã vượt 140%, theo nhận định của lãnh đạo FiinGroup. Một ước tính khác cho rằng tổng nhu cầu đầu tư giai đoạn này gần gấp đôi chu kỳ trước; hơn một nửa cần đến từ thị trường vốn và các kênh huy động dài hạn khác.
Vấn đề không phải ngân hàng mất vai trò, mà là giới hạn của việc dùng nguồn tiền gửi và tín dụng để tài trợ ngày càng nhiều dự án dài hạn. Cách làm ấy làm tăng áp lực cân đối kỳ hạn và quản trị rủi ro tại các tổ chức tín dụng. Tín dụng ngân hàng phù hợp với nhu cầu ngắn hạn; để tài trợ những công trình lớn, cần thêm các kênh có kỳ hạn tương ứng.
Thị trường cổ phiếu và trái phiếu phải trưởng thành cùng quy mô
Thị trường chứng khoán và trái phiếu cần chuyển từ vai trò bổ sung sang một trụ cột thực chất của cung ứng vốn trung, dài hạn. Cổ phiếu có thể giúp doanh nghiệp huy động vốn gắn với năng lực tăng trưởng; trái phiếu tạo nguồn tài trợ theo kỳ hạn cho các dự án lớn. Nhưng tăng quy mô phát hành thôi chưa đủ: chất lượng doanh nghiệp, minh bạch thông tin và hiệu quả phân bổ vốn mới quyết định dòng tiền có ở lại hay không.
Thị trường chứng khoán đã được FTSE Russell nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp vào tháng 9/2026, mở thêm cơ hội tiếp cận nhà đầu tư tổ chức và dòng vốn quốc tế. Đây là tín hiệu thuận lợi, không phải bảo đảm rằng vốn sẽ tự chảy vào doanh nghiệp. Nhà đầu tư cần hàng hóa chất lượng, quản trị đáng tin cậy và cơ chế bảo vệ quyền lợi rõ ràng.
Với huy động vốn doanh nghiệp, cần mở rộng nguồn cung doanh nghiệp đủ điều kiện niêm yết, phát triển định chế đầu tư chuyên nghiệp và cải thiện xếp hạng tín nhiệm. Nếu thiếu các nền tảng ấy, trái phiếu khó trở thành lựa chọn dài hạn đáng tin cậy, còn thị trường cổ phiếu dễ bị chi phối bởi dòng tiền ngắn hạn.
Mở thêm kênh vốn, nhưng phải bảo vệ niềm tin
Vốn xanh, quỹ hưu trí tự nguyện và các định chế đầu tư dài hạn có thể mở rộng nguồn tiền cho những dự án phù hợp, từ hạ tầng đến năng lượng tái tạo. Cơ quan quản lý cũng định hướng nghiên cứu trái phiếu xanh, trái phiếu bền vững và sản phẩm phục vụ đầu tư hạ tầng. Tuy nhiên, nhãn xanh không thể thay thế thẩm định: tiêu chí sử dụng vốn, công bố thông tin và giám sát kết quả phải đủ rõ để tránh biến một công cụ tài chính thành lời quảng bá.
Tài chính hỗn hợp và vốn vay tư nhân có thể được xem xét như những hướng bổ trợ, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào cấu trúc dự án, mức độ minh bạch và khả năng phân chia rủi ro. Doanh nghiệp muốn tiếp cận các định chế tài chính quốc tế cần chứng minh tính khả thi của dự án, cải thiện quản trị và công khai hoạt động. Đây là yêu cầu đáng giá, bởi vốn linh hoạt hơn không đồng nghĩa với vốn dễ dãi.
Người dân cũng có thể hưởng lợi trực tiếp nếu có thêm lựa chọn đầu tư minh bạch. Quỹ cổ phiếu, quỹ trái phiếu, quỹ cân bằng và quỹ ETF có thể kết nối tiền tiết kiệm với nhu cầu vốn của nền kinh tế; mở rộng phân phối, ứng dụng công nghệ và nâng cao kiến thức tài chính sẽ giúp nhiều nhà đầu tư cá nhân tiếp cận các sản phẩm này.
Cải cách phải đi cùng năng lực sử dụng vốn
Huy động được vốn chỉ là nửa chặng đường. Nguồn tiền cần được giải ngân đúng tiến độ, hấp thụ bởi dự án có khả năng tạo giá trị và phân bổ theo rủi ro thực tế; nếu không, mở rộng nguồn vốn có thể đẩy áp lực sang lạm phát hoặc hệ thống tài chính. Bài toán vì thế không chỉ là làm thị trường lớn hơn, mà là làm cho mỗi đồng vốn đi đúng nơi.
Các bước tiếp theo cần tập trung vào hoàn thiện pháp lý, cải cách thủ tục, hiện đại hóa hạ tầng giao dịch và thanh toán, đồng thời nâng chất lượng hàng hóa và giám sát thị trường. Cơ chế đối tác bù trừ trung tâm cho thị trường chứng khoán cơ sở dự kiến triển khai trong năm 2027. Những cải cách này chỉ có ý nghĩa khi đi kèm thực thi nhất quán và trách nhiệm giải trình.
Kết luận, đa dạng hóa kênh huy động không phải lựa chọn thay thế ngân hàng mà là điều kiện để giảm lệ thuộc vào một nguồn vốn và khớp kỳ hạn tài trợ với nhu cầu đầu tư. Thị trường vốn Việt Nam sẽ chỉ đảm nhận vai trò lớn hơn khi nhà đầu tư có niềm tin, doanh nghiệp có năng lực minh bạch và vốn được phân bổ hiệu quả. Đó mới là nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.
