Đòn bẩy kinh tế không đồng nghĩa với chiến thắng
Trừng phạt Iran là việc hạn chế thương mại, nguồn thu và khả năng tiếp cận tài chính của nước này nhằm gây áp lực để Tehran thay đổi hành vi mà không cần dựa hoàn toàn vào đối đầu quân sự. Mỹ đang kết hợp các biện pháp đó với sức ép trên biển và các đòn tấn công, kỳ vọng làm suy yếu năng lực của chính quyền Iran cùng lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Tuy nhiên, gây thiệt hại không đồng nghĩa buộc đối phương nhượng bộ. Những đòn đánh kinh tế có thể thu hẹp nguồn lực, nhưng kết quả chính trị vẫn phụ thuộc vào cách Tehran phân bổ phần nguồn lực còn lại và mức độ sẵn sàng chịu đựng tổn thất. Bởi vậy, tuyên bố rằng IRGC thiếu tiền có thể phản ánh áp lực thật, nhưng chưa đủ để kết luận chiến lược của Mỹ đã đạt mục tiêu.
Theo Đô đốc Brad Cooper, các biện pháp của Mỹ đã chặn xuất khẩu dầu và đóng băng một phần tài sản tiền mã hóa, gây khó khăn cho ngân sách quân sự và các nhóm vũ trang thân Iran. Washington xem diễn biến này như một thành quả trong cuộc đối đầu, nhưng hiệu quả chiến lược vẫn đáng ngờ khi chưa có nhiều kết quả cụ thể buộc Tehran đổi hướng.
Khủng hoảng hiện rõ trong đời sống, chưa chứng minh sụp đổ
Sức ép không dừng ở các cơ quan nhà nước. Khoảng 90 triệu người Iran đang đối mặt với lạm phát tăng cao, việc làm trả lương thấp và đồng nội tệ mất giá. Đó là cái giá trực tiếp mà người dân phải gánh, trong khi nền kinh tế Iran đã chịu nhiều cú sốc từ chiến tranh và trừng phạt. Ngày 18 tháng 10, Tổng thống Masoud Pezeshkian thừa nhận các cuộc tấn công quân sự và phong tỏa hàng hải gây ra vấn đề nghiêm trọng. Chính phủ cam kết chuyển khoản thu từ đợt tăng giá nhiên liệu gần đây trở lại cho các hộ gia đình bằng cách tăng giá trị phiếu thực phẩm điện tử. Biện pháp này có thể giảm bớt khó khăn trước mắt, nhưng không xử lý được nguyên nhân sâu hơn là nguồn thu suy giảm và sức mua bị bào mòn.
Dự báo của Ngân hàng Thế giới về mức co lại 7,7% của kinh tế Iran trong năm tài khóa 2026–2027 cho thấy rủi ro suy thoái nghiêm trọng, không phải bằng chứng chắc chắn về sự sụp đổ. Tehran bác bỏ nhận định nước này sắp mất kiểm soát hoặc đứng bên bờ sụp đổ; Thống đốc Ngân hàng Trung ương Abdolnaser Hemmati cũng khẳng định nền kinh tế vẫn có khả năng chống chịu. Cách nhìn thận trọng hơn là phân biệt giữa một xã hội chịu tổn thương ngày càng lớn với một nhà nước đã mất khả năng vận hành.
Nguồn lực cho đồng minh có thể bị co hẹp, chưa chắc bị cắt
Đòn siết kinh tế còn nhằm làm giảm khả năng Iran hậu thuẫn các đối tác vũ trang trong khu vực. Theo Cooper, IRGC gặp khó khăn trong việc trả lương cho binh sĩ, còn một số nhóm thân Iran cũng chịu áp lực tài chính. Nếu dòng tiền bị bóp nghẹt, Tehran có thể phải lựa chọn kỹ hơn giữa chi tiêu trong nước, hoạt động quân sự và hỗ trợ đồng minh. Đây là sức ép có thật, nhưng không nên nhầm nó với việc các mạng lưới khu vực sẽ lập tức tan rã. Một số nhóm có nguồn thu từ hoạt động kinh doanh, quyên góp và nguồn lực địa phương; các nhánh tại Iraq còn có những liên kết với bộ máy an ninh chính thức. Những nguồn thay thế ấy không xóa được khó khăn, nhưng giúp các nhóm chống chịu khi hỗ trợ từ Iran giảm.
Nhà nghiên cứu Negar Mortazavi nhận định Iran sẽ tiếp tục ưu tiên các đồng minh khu vực dù chịu sức ép tài chính. Điều đó khiến tác động của trừng phạt có thể thể hiện qua hỗ trợ chậm hơn, ít hơn hoặc chuyển sang hình thức phi tiền mặt, thay vì chấm dứt hoàn toàn. Sức ép kinh tế đang hạn chế nguồn lực quân sự của Iran, nhưng không tự động làm thay đổi tính toán chiến lược của IRGC hay buộc Tehran đầu hàng.
Kết quả sẽ được đo bằng thay đổi hành vi
Mục tiêu của Mỹ không chỉ là khiến Iran thiếu tiền mà là dùng thiệt hại kinh tế để buộc nước này thay đổi hành vi. Cho đến nay, các dấu hiệu căng thẳng tài chính và khó khăn của người dân cho thấy biện pháp đang gây tổn thất; chúng chưa chứng minh Tehran sẽ nhượng bộ. Ngược lại, chính quyền Iran bác bỏ kịch bản sụp đổ, còn cam kết hỗ trợ các đồng minh cho thấy họ vẫn xem ảnh hưởng khu vực là ưu tiên. Nếu sức ép kéo dài, người dân có thể tiếp tục chịu hậu quả nặng nề trong khi nhà nước điều chỉnh cách phân bổ nguồn lực để duy trì các mục tiêu chiến lược. Vì thế, cần đánh giá chiến lược qua những thay đổi chính sách có thể quan sát được, không chỉ qua tuyên bố về mức độ thiệt hại.
Kết luận: sức ép kinh tế Mỹ có thể làm Iran nghèo nguồn lực hơn và khiến việc hậu thuẫn đồng minh trở nên tốn kém, nhưng chưa có cơ sở để xem đó là đòn kết liễu. Trừng phạt gây đau đớn; khả năng biến nỗi đau ấy thành nhượng bộ chính trị vẫn là câu hỏi chưa được trả lời.
