Từ chối đàm phán: Trump biến Iran thành “kẻ bị gạt khỏi nền kinh tế”
Chiến lược Iran Trump hiện được định hình như một nỗ lực có chủ đích nhằm cô lập Iran khỏi hệ thống kinh tế và quan hệ ngoại giao Iran toàn cầu, thông qua lệnh trừng phạt Iran Mỹ, chiến dịch cô lập tài chính và các biện pháp phong tỏa thương mại, thay cho đối thoại ngoại giao trực tiếp hoặc một cuộc chiến quy mô lớn. Trọng tâm là gây sức ép kinh tế Iran đủ mạnh để buộc Tehran phải nhượng bộ mà không cần một thỏa thuận đạt được trên bàn đàm phán. Điểm mở đầu của cách tiếp cận này là tuyên bố thẳng thừng của Tổng thống Donald Trump: “Chúng tôi không muốn nói chuyện với họ. Chúng tôi không có ý định gặp gỡ hay bất cứ điều gì tương tự” được ông đưa ra tại Phòng Bầu dục ngày 27/8. Thư ký Báo chí Nhà Trắng khẳng định chiến dịch gây sức ép kinh tế sẽ tiếp tục cho đến khi Iran chấp nhận “đàm phán một cách thực chất”, trong khi Washington vẫn “giữ nguyên mọi phương án hành động” trên bàn. Thay vì mở cánh cửa đối thoại, Nhà Trắng chọn trừng phạt như ngôn ngữ chính trị duy nhất.
Chiến dịch “Economic Outcast”: sức ép kinh tế thay thế đòn quân sự
Nếu giai đoạn đầu của xung đột tập trung vào không kích và hộ tống quân sự, thì hiện tại chiến lược Iran Trump đã xoay trục rõ rệt sang phía kinh tế. Washington phát động chiến dịch “Người bị gạt khỏi nền kinh tế” – Operation Economic Outcast – với mục tiêu phá hủy nền kinh tế Iran và siết chặt mọi kênh tài chính của Tehran trên toàn cầu. Đây là cách Trump tìm kiếm bằng biện pháp kinh tế những kết quả mà quân sự chưa thể mang lại. Theo Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent, Mỹ đã xác định những bên tiếp tục giao dịch với Iran, ấn định thời hạn để họ chấm dứt quan hệ hoặc đối mặt trừng phạt thứ cấp. Một câu nói đáng trích dẫn cho thấy mức độ quyết liệt là lời cảnh báo: “Bất kỳ thực thể nào tạo điều kiện cho hoạt động rửa tiền thay mặt Iran sẽ bị loại khỏi hệ thống đồng USD. Đồng hồ đã bắt đầu đếm ngược”. Chính sách này biến hệ thống tài chính Mỹ thành vũ khí, buộc các đối tác phải lựa chọn: thương mại với Iran, hay quyền tiếp cận đồng USD.
Ba mũi giáp công: quân sự giới hạn, phong tỏa dầu và cô lập ngoại giao
Chiến lược Iran Trump không hoàn toàn từ bỏ sức mạnh quân sự, nhưng đặt nó dưới cái bóng của sức ép kinh tế và ngoại giao. Theo phân tích, chính quyền Trump đang đặt cược vào chiến lược 3 mũi giáp công: hộ tống tàu thương mại qua eo biển Hormuz, ném bom hạ tầng quân sự Iran dùng để đe dọa tuyến đường này, và chặn hoạt động xuất khẩu dầu của Iran. Trước khi xung đột nổ ra, eo biển Hormuz là nơi vận chuyển khoảng 20% dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu; việc biến tuyến hàng hải này thành chiến trường trừng phạt là đòn đánh trực tiếp vào nguồn thu của Tehran. Trump đã áp đặt biện pháp phong tỏa xuất khẩu dầu Iran qua Hormuz, khiến bế tắc kéo dài và tác động sâu rộng tới kinh tế toàn cầu. Trong khi Phó Tổng thống JD Vance mô tả tình hình là “không chiến tranh, không hòa bình” và thừa nhận không biết khi nào tấn công quân sự kết thúc, câu hỏi thật sự là liệu ba mũi giáp công này có đủ sức buộc Iran phải nhượng bộ hay chỉ duy trì một vòng luẩn quẩn leo thang–đáp trả.
Gây sức ép ngoại giao toàn cầu và tác động tới các nước thứ ba
Điểm khác biệt đáng chú ý của chiến lược hiện nay là nỗ lực buộc các nước khác phải tham gia cô lập Iran, biến quan hệ ngoại giao Iran thành phép thử lòng trung thành với Washington. Scott Bessent cho biết Trump trực tiếp gọi điện cho lãnh đạo các quốc gia, đề nghị họ chấm dứt mọi liên hệ với Iran, dù ông từ chối nêu tên những người nhận cuộc gọi. Mỹ cảnh báo sẽ trừng phạt nghiêm khắc bất kỳ quốc gia hay thực thể nào vẫn duy trì quan hệ kinh tế với Iran. Điều này biến lệnh trừng phạt Iran Mỹ thành công cụ định hình trật tự kinh tế quốc tế theo điều kiện Washington. Hệ quả đã xuất hiện khi một đồng minh vùng Vịnh đình chỉ quan hệ thương mại với Tehran để “chuẩn bị” cho các biện pháp của Mỹ. Trong khi đó, Qatar chọn hướng ngược lại: Thủ tướng nước này đến Tehran ngày 27/8 để khôi phục hoạt động ngoại giao và kêu gọi các bên quay lại con đường đối thoại. Trên thực tế, chiến lược cô lập của Trump đang ép các nước phải đứng về một bên, thu hẹp không gian đứng giữa vốn cần thiết để giảm căng thẳng khu vực.
Người dân và tương lai: sức ép kinh tế dài hạn có là giải pháp?
Chiến lược Iran Trump không chỉ là câu chuyện giữa hai chính quyền; nó đã chuyển hóa thành gánh nặng đối với người dân nhiều nước. Cuộc xung đột vốn được Nhà Trắng dự báo chỉ kéo dài vài tuần đang khiến giá xăng dầu tăng và người tiêu dùng phải chật vật với lạm phát gia tăng. Khi một tuyến vận chuyển 20% dầu và khí hóa lỏng toàn cầu bị đe dọa, bất kỳ phong tỏa nào cũng nhanh chóng phản ánh lên hóa đơn năng lượng và chi phí sinh hoạt. Lý do Trump tăng cường lệnh trừng phạt thứ cấp là vì những dự đoán ban đầu rằng Tehran sẽ sụp đổ hoặc từ bỏ làm giàu urani đã không thành hiện thực. Iran đáp lại bằng lời đe dọa tấn công các lợi ích quân sự, kinh tế của Mỹ và tuyên bố có thể dùng cả lực lượng trên bộ, trên biển, trên không lẫn tấn công mạng. Câu hỏi treo lơ lửng là: một chiến lược dựa trên sức ép kinh tế Iran kéo dài, ít cửa đàm phán, có thể dẫn tới nhượng bộ bền vững, hay chỉ khoét sâu tâm lý bao vây, khiến Tehran tiếp tục tái thiết và đáp trả trong một vòng leo thang không có điểm kết thúc rõ ràng? Công chúng đang phải chịu chi phí của một chiến lược mà kết quả cuối cùng vẫn rất mơ hồ.
