Trừng phạt kinh tế Iran: vòng vây chỉ hiệu quả nếu Trung Quốc chấp nhận cuộc chơi
Trừng phạt kinh tế Iran là chiến lược Washington dùng sức mạnh tài chính và thương mại để cắt đứt huyết mạch dầu mỏ, cô lập Tehran khỏi hệ thống ngân hàng, vận tải, đối tác thương mại và dòng thanh toán toàn cầu, buộc các thực thể liên quan phải chọn giữa tiếp cận thị trường Mỹ hay tiếp tục làm ăn với Iran. Trong chiến dịch này, vai trò Trung Quốc trở thành yếu tố mang tính quyết định, bởi nước này đang là khách hàng lớn nhất của dầu thô Iran và là cầu nối kinh tế quan trọng của Tehran với phần còn lại của thế giới. Điểm đáng nói là Mỹ không còn dừng ở việc trừng phạt trực tiếp Iran. Chiến lược Mỹ đang leo thang thành một vòng vây kinh tế rộng khắp, nhắm vào các ngân hàng, doanh nghiệp, hãng vận tải, sân bay và các điểm trung chuyển bị coi là “phao cứu sinh” của nền kinh tế Iran. Điều đó nghe có vẻ mạnh mẽ, nhưng nếu Trung Quốc vẫn tiếp tục mở đường cho dầu Iran chảy vào các nhà máy lọc dầu của mình, “Cơn Cuồng nộ Kinh tế” khó đạt được hiệu quả như những lời đe dọa từ Nhà Trắng.
Chiến lược Mỹ: từ trừng phạt Iran đến siết chặt toàn bộ mạng lưới hỗ trợ
Theo trang CTech, ngày 20/8 Tổng thống Donald Trump tuyên bố một “cuộc chiến kinh tế và cô lập trên quy mô chưa từng có” nhắm vào Iran. Vài ngày sau, Washington công bố chiến dịch mới để cô lập nền kinh tế Iran và đe dọa áp trừng phạt thứ cấp lên mọi thực thể tiếp tục trợ giúp Tehran. Tức là, chiến lược Mỹ không chỉ đánh thẳng vào Iran mà còn tìm cách bịt hết những ngả đường giúp nước này duy trì xuất khẩu dầu và giao dịch tài chính. Về logic, trừng phạt thứ cấp khiến các chính phủ và doanh nghiệp phải lựa chọn: hoặc tiếp tục hợp tác với Iran, hoặc bảo vệ khả năng tiếp cận thị trường Mỹ và hệ thống đồng USD. Chính quyền Trump thậm chí đe dọa cắt quyền tiếp cận hệ thống USD với bất kỳ thực thể nào bị coi là “rửa tiền cho Iran”. Đây là cách Washington dùng vị thế trung tâm của đồng USD để biến mục tiêu trừng phạt kinh tế Iran thành bài toán bắt buộc cho cả phần còn lại của thế giới: hoặc đứng cùng Mỹ, hoặc chấp nhận bị loại khỏi sân chơi tài chính toàn cầu.
Trung Quốc – mắt xích quyết định trong vòng vây kinh tế quanh Iran
Nếu UAE là một mắt xích trung chuyển quan trọng, thì vai trò Trung Quốc mới là yếu tố quyết định thành công hay thất bại của chiến lược trừng phạt kinh tế Iran. Theo số liệu của chính phủ Mỹ, Trung Quốc mua khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Tehran, biến nước này thành “mắt xích quan trọng kết nối Tehran với nền kinh tế toàn cầu”. Hơn 80% lượng dầu Iran vận chuyển bằng đường biển được đưa tới Trung Quốc, chủ yếu vào các nhà máy lọc dầu độc lập, thanh toán qua trung gian ngoài hệ thống USD. Washington đã thử tấn công vào điểm yếu đó bằng cách trừng phạt một số nhà máy lọc dầu Trung Quốc mua dầu Iran với giá chiết khấu và nhắm vào “đội tàu ma”, các công ty bình phong, nhà giao dịch bị cáo buộc chuyển tiền cho ngân hàng Iran. Tuy nhiên, Bắc Kinh công khai phản đối trừng phạt đơn phương, chỉ đạo doanh nghiệp phớt lờ lệnh trừng phạt nhắm vào các công ty lọc dầu liên quan đến dầu thô Iran. Khi bên mua lớn nhất không tuân thủ, vòng vây kinh tế khó mà thật sự siết chặt.
“Bài toán khó” của Washington: siết Iran nhưng tránh làm nổ tung quan hệ với Trung Quốc
Trong bối cảnh UAE đình chỉ mọi hoạt động thương mại và giao dịch tài chính với Iran sau vụ phóng tên lửa về phía lãnh thổ nước này, áp lực lên Tehran rõ ràng tăng lên. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent tiếp tục công bố “Chiến dịch cô lập Kinh tế”, cảnh báo trừng phạt mới với những quốc gia vẫn giao thương với Iran. Nhưng càng mở rộng vòng vây kinh tế, Mỹ càng đối mặt với nguy cơ xung đột trực diện với nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Bộ Ngoại giao Trung Quốc tuyên bố sẽ “thực hiện mọi biện pháp cần thiết” để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trước nguy cơ bị Mỹ trừng phạt, đồng thời cảnh báo chiến tranh kinh tế và gây sức ép tối đa chỉ làm gia tăng căng thẳng, tạo rủi ro lan tỏa cho trật tự kinh tế – tài chính toàn cầu. Chính các phát biểu này cho thấy dư địa để Washington buộc Bắc Kinh tuân thủ chiến lược Mỹ là rất hạn chế. Mỗi bước siết Iran thêm một vòng lại có thể đẩy quan hệ với Trung Quốc tới gần ngưỡng đối đầu kinh tế, đúng nghĩa một “bài toán khó” không dễ giải.
Tác động toàn cầu: Mỹ không thể trừng phạt Iran mà bỏ qua Trung Quốc
Phép thử thực sự của chiến lược mới không nằm ở những tuyên bố mạnh miệng từ Nhà Trắng, mà ở câu hỏi thực tiễn: liệu Mỹ có thể thuyết phục Trung Quốc, các ngân hàng khu vực, doanh nghiệp vận tải biển và trung tâm thương mại quanh Iran rằng làm ăn với Tehran đã trở nên quá tốn kém và nguy hiểm hay không. Nếu câu trả lời là “không”, vòng vây kinh tế sẽ còn nhiều lỗ hổng, Iran vẫn duy trì được các nguồn thu từ dầu và những đường vòng thanh toán ngoài USD. Trong khi đó, cuộc gặp giữa ông Donald Trump và ông Tập Cận Bình đang được chuẩn bị, với vấn đề Iran trở thành phép thử mới cho khả năng kiểm soát cạnh tranh giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Washington buộc phải cân nhắc giữa mục tiêu gia tăng sức ép lên Iran và nguy cơ làm căng thẳng quan hệ với Trung Quốc. Nói cách khác, chiến lược Mỹ không thể tách khỏi vai trò Trung Quốc: muốn trừng phạt kinh tế Iran tới cùng, Washington phải chấp nhận trả giá bằng việc đụng chạm sâu hơn tới kiến trúc thương mại và tài chính toàn cầu do chính Mỹ dẫn dắt.
