Thời tiết giao mùa: vì sao hệ hô hấp dễ “trở chứng”?
Thời tiết giao mùa là giai đoạn nhiệt độ, độ ẩm và chất lượng không khí biến động liên tục, khiến hệ hô hấp phải thích nghi nhanh, dễ xuất hiện ho, sổ mũi, đau họng hoặc khó thở, đặc biệt ở những người có miễn dịch yếu, bệnh nền hô hấp và tim mạch, nếu không được bảo vệ và phòng ngừa bệnh hô hấp đúng cách. Thời điểm giao mùa, nhiều người bắt đầu gặp tình trạng hắt hơi, sổ mũi, ho, đau họng hoặc khó thở. Thời tiết chuyển sang mùa Thu dễ gây ảnh hưởng tới hệ hô hấp, nhất là khi biên độ nhiệt ngày – đêm lớn và không khí hanh khô. Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, El Nino được dự báo duy trì cường độ rất mạnh đến đầu năm 2027, khiến miền Bắc dù đã qua Trung Thu vẫn nóng bất thường với nhiều ngày nhiệt độ trên 32 độ C. Sự “lệch nhịp” khí hậu này là phép thử khắc nghiệt cho lá phổi, buộc chúng ta phải chủ động bảo vệ hệ hô hấp, thay vì chờ đến lúc bệnh bùng phát mới xử lý.
6 nhóm người dễ tổn thương: ai cần đặc biệt cảnh giác?
Điều nguy hiểm của thay đổi thời tiết là nó không ảnh hưởng đều lên mọi người; có những nhóm dễ “gục ngã” hơn hẳn. 6 nhóm người cần chú ý bệnh hô hấp khi thời tiết thay đổi gồm: trẻ nhỏ (đặc biệt dưới 5 tuổi), người cao tuổi, người mắc hen phế quản hoặc cơ địa dị ứng, người mắc COPD hoặc bệnh phổi mạn tính, người có bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh thận mạn và người suy giảm miễn dịch cùng phụ nữ mang thai. Ở trẻ, hệ miễn dịch và đường thở chưa hoàn thiện nên cúm, viêm tiểu phế quản, viêm phổi có thể diễn biến nặng; trong khi ở người cao tuổi hô hấp, thay đổi thời tiết dễ làm khởi phát bệnh lý có sẵn. WHO cho biết thời tiết lạnh có thể là yếu tố kích hoạt triệu chứng hen ở một số người, bên cạnh khói thuốc, bụi, phấn hoa và các chất gây kích ứng. Nhiệt độ biến động, không khí khô và ô nhiễm có thể làm nặng thêm triệu chứng hô hấp ở người mắc hen, COPD, bệnh tim mạch hay đái tháo đường, khiến một đợt cảm cúm đơn giản trở thành biến chứng nguy hiểm nếu chủ quan.
Dấu hiệu cảnh báo sớm: đừng chờ đến khi khó thở mới đi khám
Sai lầm phổ biến là coi ho, sổ mũi hay đau họng chỉ là “cảm lạnh do thời tiết” và tự điều trị tại nhà. Ho, sổ mũi hoặc đau họng có thể do virus gây ra; kháng sinh không điều trị được virus và chỉ nên dùng khi có chỉ định phù hợp. Ở trẻ nhỏ, cha mẹ phải cảnh giác khi trẻ ho nhiều, thở nhanh, bú hoặc ăn kém, mệt bất thường; đặc biệt, trẻ có dấu hiệu rút lõm lồng ngực khi thở, tím môi, li bì, khó đánh thức hoặc không uống được cần được đưa đi cấp cứu. Trẻ dưới 3 tháng tuổi bị sốt cũng cần được đánh giá y tế khẩn cấp. Ở người cao tuổi hô hấp, bệnh không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng sốt cao; ăn uống kém, mệt mỏi khác thường, lú lẫn, giảm khả năng vận động hoặc khó thở tăng lên đều là tín hiệu đỏ. Người mắc COPD cần chú ý khi ho nhiều hơn thường ngày, lượng đờm tăng, đổi màu, khò khè hoặc khó thở tăng so với mức bình thường. Người bệnh cần được đánh giá y tế nếu ho, sốt kéo dài hoặc triệu chứng ngày càng nặng; đặc biệt, cần cấp cứu khi có khó thở rõ rệt, đau hoặc tức ngực kéo dài, môi tím tái, lú lẫn, khó đánh thức hoặc tình trạng sức khỏe suy giảm nhanh.
Chiến lược bảo vệ hệ hô hấp: giữ ấm, điều chỉnh nhịp sống và ăn uống nhuận phổi
Nếu coi lá phổi là “cửa ngõ” của sức khỏe, thì chăm sóc mùa thu và giai đoạn giao mùa phải là ưu tiên hàng đầu. Thời tiết mùa Thu có sự chênh lệch nhiệt độ đáng kể giữa ban ngày và đêm; việc di chuyển liên tục giữa môi trường máy lạnh và ngoài trời nóng dễ gây sốc nhiệt. Giữ ấm cơ thể, tránh chênh lệch nhiệt độ đột ngột là nguyên tắc cơ bản để phòng ngừa bệnh hô hấp: chú ý vùng cổ, vai, bụng, bàn chân; mang theo áo khoác mỏng hoặc quàng khăn khi làm việc trong phòng điều hòa. Người cao tuổi nên giữ ấm khi trời lạnh, tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột, hạn chế khói thuốc và duy trì việc dùng thuốc điều trị bệnh nền theo chỉ định. Về nhịp sống, sau những tháng hè oi nóng, cơ thể bước vào giai đoạn cần tích lũy năng lượng; duy trì thói quen ngủ sớm, dậy sớm, giữ tinh thần thư thái, tránh làm việc quá sức sẽ giúp cơ thể mau chóng phục hồi, duy trì năng lượng và đi vào trạng thái cân bằng. Về dinh dưỡng, chế độ ăn “dưỡng ẩm, bổ phổi” là nền tảng: tăng cường củ mài, củ sen, quả lê, hạt sen, mộc nhĩ, hạt dẻ và củ cải trắng trong bữa ăn hàng ngày. Các thức uống thảo mộc như trà sa sâm và mạch môn (mỗi vị 10g, hãm với nước sôi 15 phút) hay nước chanh mật ong ấm giúp nhuận phổi, làm dịu cổ họng và hỗ trợ phòng ngừa bệnh hô hấp.
Phòng ngừa bệnh hô hấp theo từng nhóm: chủ động hơn, lo lắng ít hơn
Phòng ngừa bệnh hô hấp không phải là một bộ quy tắc chung cho tất cả mọi người; mỗi nhóm dễ tổn thương cần chiến lược riêng. Với trẻ nhỏ, ưu tiên là tiêm vaccine theo khuyến cáo, giữ ấm, hạn chế đưa trẻ đến nơi đông người khi đang có dịch và đưa đi khám sớm khi có dấu hiệu bất thường. Người cao tuổi hô hấp cần tuân thủ thuốc bệnh nền, tránh khói thuốc, giữ ấm và theo dõi sát các thay đổi về ăn uống, vận động, tinh thần. Người mắc hen phải dùng thuốc kiểm soát theo đơn, mang theo thuốc cắt cơn và không tự ý ngừng thuốc khi thấy triệu chứng giảm. Người mắc COPD hoặc bệnh phổi mạn tính nên tránh hút thuốc, hạn chế ra ngoài khi chất lượng không khí kém và liên hệ cơ sở y tế sớm khi triệu chứng tăng rõ rệt. Nhóm bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh thận mạn cần duy trì điều trị nền, không tự ý ngừng thuốc khi bị cảm cúm và đi khám khi có sốt, ho kéo dài, khó thở hoặc mệt mỏi bất thường. Người suy giảm miễn dịch và phụ nữ mang thai nên chủ động trao đổi với bác sĩ về lịch tiêm chủng phù hợp, hạn chế tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh và tìm tư vấn y tế sớm khi xuất hiện triệu chứng nghi nhiễm trùng hô hấp. Tiêm vaccine cúm và các vaccine phòng bệnh hô hấp phù hợp với tuổi, tình trạng sức khỏe và tiền sử tiêm chủng là “lá chắn” quan trọng trong bối cảnh khí hậu thất thường. Khi chúng ta hiểu rõ nguy cơ, nhận diện dấu hiệu sớm và xây dựng thói quen bảo vệ hệ hô hấp mỗi ngày, thời tiết thay đổi không còn là nỗi ám ảnh, mà chỉ là một phép thử mà cơ thể hoàn toàn có thể vượt qua.
