Thời tiết giao mùa: Khi trái tim và lá phổi phải làm việc gấp đôi
Thời tiết giao mùa là giai đoạn nhiệt độ, độ ẩm và áp suất thay đổi thất thường trong ngày, khiến cơ thể phải liên tục thích nghi, từ đó làm tăng gánh nặng lên hệ tim mạch và hô hấp, đặc biệt ở người có bệnh nền như tăng huyết áp, bệnh mạch vành, suy tim, hen phế quản và trẻ nhỏ dễ nhiễm khuẩn đường thở. Đây không phải chuyện khó chịu “sổ mũi ho khan” đơn giản, mà là một thử thách thực sự cho tim và phổi. Giao mùa sáng lạnh – trưa nóng – chiều mưa khiến đường thở nhạy cảm bị kích thích, co thắt, tăng tiết dịch dẫn đến ho, khò khè, nặng ngực và khó thở. Ở trẻ, mỗi đợt chuyển mùa số ca nhập viện vì bệnh hô hấp luôn tăng, chiếm tới 40%-50% bệnh nhi nội trú.
Bệnh tim mạch mùa mưa: Trái tim bị “ép làm thêm giờ”
Điều nguy hiểm nhất của bệnh tim mạch mùa mưa là nhiều người nghĩ trời mát thì tim sẽ “đỡ vất vả”, trong khi thực tế hoàn toàn ngược lại. TS.BS Ramesh Natarajan, trưởng Khoa Tim mạch tại bệnh viện KIMSHEALTH, Thiruvananthapuram (Ấn Độ), chỉ ra rằng độ ẩm cao làm mồ hôi bay hơi chậm, buộc tim phải bơm nhiều máu hơn đến da để làm mát cơ thể, khiến nhịp tim lúc nghỉ tăng và hệ tim mạch bị quá tải. Nhiệt độ giảm đột ngột hoặc bị ướt mưa làm mạch máu co lại, huyết áp vọt lên, rất nguy hiểm cho người tăng huyết áp, bệnh mạch vành, suy tim. Độ ẩm cao, trời nhiều mây còn làm giảm nhẹ nồng độ oxy, người bệnh tim dễ khó thở, tức ngực. Cộng thêm sốt, nhiễm virus mùa mưa làm cơ thể căng thẳng, phản ứng viêm bùng lên, tim phải gồng mình chịu đựng.
Vấn đề không chỉ là khí hậu mà còn là thói quen chủ quan. Thời tiết mát mẻ khiến nhiều người ít uống nước, gây mất nước nhẹ, làm máu cô đặc và rối loạn điện giải, dễ dẫn tới rối loạn nhịp tim. Không ít bệnh nhân tự ý giảm hoặc bỏ thuốc khi thấy huyết áp “có vẻ” ổn, đến khi giao mùa, huyết áp dao động mạnh, cơn đau ngực hoặc khó thở mới bùng phát. Những dấu hiệu cảnh báo tim như đau hoặc tức ngực, khó chịu vùng cổ, hàm, cánh tay, đổ mồ hôi dù không vận động, khó thở, choáng váng hoặc buồn nôn cần được coi là tình huống khẩn. Nếu đột ngột đau ngực, khó thở, đổ nhiều mồ hôi hoặc choáng, người bệnh phải tìm hỗ trợ y tế ngay, thay vì chờ “qua cơn” mới đi khám.
Bệnh hô hấp giao mùa và hen phế quản: Cái bẫy của thời tiết “đỏng đảnh”
Giao mùa là thời điểm lý tưởng cho các bệnh hô hấp giao mùa bùng phát. Sáng lạnh, trưa nóng, độ ẩm thay đổi, mưa nắng bất thường khiến đường thở nhạy cảm bị kích thích, co thắt, tăng tiết dịch, gây ho, khò khè, nặng ngực và khó thở. Đây là “mồi lửa” châm ngòi cho cơn hen cấp ở cả trẻ em và người lớn, nếu người bệnh chủ quan, không tuân thủ điều trị. ThS.BS Trần Duy Hưng, Khoa Hô hấp, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, nhấn mạnh việc nhiều bệnh nhân chỉ dùng thuốc khi lên cơn hen hoặc tự ngừng thuốc khi đỡ là nguyên nhân khiến hen mất kiểm soát, nhất là khi thời tiết thay đổi hoặc kèm nhiễm trùng hô hấp. Câu chuyện phòng ngừa hen cấp vì thế không thể tách khỏi kỷ luật uống thuốc và tránh yếu tố kích phát.
Phòng ngừa hen cấp không phải “cấm đoán” mọi hoạt động, mà là sống thông minh với bệnh. Người bệnh cần dùng thuốc đúng liều, đúng thời gian, đúng kỹ thuật theo hướng dẫn bác sĩ, kể cả khi không còn ho, khò khè hay khó thở. Thuốc kiểm soát giúp giảm viêm đường thở, hạn chế cơn hen cấp, trong khi thuốc cắt cơn phải luôn mang theo và dùng đúng chỉ định; nếu phải dùng thường xuyên hơn hoặc hiệu quả giảm, cần đi khám sớm. Song song đó, phải hạn chế yếu tố kích phát: khói thuốc lá, khói bếp, bụi, hóa chất, nước hoa, nấm mốc, phấn hoa, lông thú cưng. Nhà ở cần thông thoáng, dọn dẹp chăn gối, rèm, thảm, thú bông định kỳ. Khi ra ngoài, đeo khẩu trang, nhất là khi không khí ô nhiễm. Giữ ấm, tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột cũng là chìa khóa để phòng ngừa hen cấp hiệu quả.
Trẻ đi học mùa giao mùa: Lớp học đông, virus dày, phổi trẻ chịu trận
Khi thời tiết thay đổi thất thường, trẻ trở lại trường học, tiếp xúc gần, dùng chung không gian kín, nguy cơ mắc bệnh hô hấp tăng vọt. Theo TS.BS Nguyễn Thành Nam, Giám đốc Trung tâm Nhi khoa, Bệnh viện Bạch Mai, nhóm bệnh hô hấp như viêm phổi, viêm tiểu phế quản, hen phế quản chiếm tới 40%-50% tổng số bệnh nhi nhập viện và tăng mạnh mỗi khi chuyển mùa. Đây là con số đủ để các bậc phụ huynh ngừng coi ho sốt giao mùa là “chuyện thường”. Các virus như RSV, adenovirus, cúm mùa lưu hành dày đặc khiến bệnh ở trẻ nhỏ, đặc biệt trẻ sơ sinh và sinh non, có thể diễn biến nhanh chỉ trong vài giờ. Diễn tiến bệnh hô hấp ở trẻ tuy nhanh nhưng có thể kiểm soát tốt nếu phát hiện sớm và xử trí đúng hướng.
Cha mẹ cần học cách đọc “ngôn ngữ nhịp thở” của con. Bác sĩ Nam nhấn mạnh nhịp thở là chỉ số nhạy nhất phản ánh tổn thương đường hô hấp dưới. Thở nhanh là dấu hiệu lâm sàng sớm cảnh báo viêm phổi; khi viêm làm hẹp diện tích trao đổi khí, cơ thể buộc phải tăng nhịp thở để bù oxy thiếu hụt. Cách đếm rất đơn giản: vén áo, quan sát lồng ngực hoặc bụng, đếm trọn một phút khi trẻ nằm yên hoặc ngủ; nếu nhịp thở tăng bất thường so với lứa tuổi, phải đưa trẻ đi khám ngay, không tiếp tục “theo dõi thêm” tại nhà. Nếu xuất hiện rút lõm lồng ngực, phập phồng cánh mũi, co kéo cơ liên sườn, tiếng rên khi thở ra, nghĩa là trẻ đã bước vào suy hô hấp. Lúc này, chậm trễ vài giờ có thể phải trả giá bằng cả tính mạng.
Phòng bệnh hơn chữa bệnh: Chiến lược sống khỏe qua mùa mưa nắng thất thường
Điều đáng tiếc nhất trong các cơn cấp tim mạch và hô hấp mùa giao mùa là phần lớn hoàn toàn có thể phòng tránh được, nếu người bệnh và gia đình chịu thay đổi thói quen. Với người bệnh tim, cần theo dõi huyết áp ít nhất 2 lần/tuần, vì biến động môi trường có thể làm huyết áp dao động, đôi khi cần bác sĩ điều chỉnh tạm liều thuốc. Tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc; luôn có sẵn thuốc tim mạch tại nhà. Dù trời mưa, vẫn nên duy trì vận động nhẹ trong nhà như đi bộ, yoga, giãn cơ khoảng 30 phút mỗi ngày. Uống đủ nước, ăn chế độ có lợi cho tim và tránh rượu bia, thuốc lá giúp giảm gánh nặng cho hệ tim mạch. Quan trọng hơn, phải coi các dấu hiệu cảnh báo tim như đau ngực, khó thở, đổ mồ hôi, choáng là lý do để đi khám khẩn, không tự “chịu đựng”.
Với bệnh hô hấp giao mùa và hen phế quản, trụ cột phòng ngừa là tuân thủ thuốc, tránh yếu tố kích phát và giữ ấm, tránh lạnh đột ngột. Người bệnh nên đi khám khi triệu chứng kéo dài, tái diễn hoặc ảnh hưởng đến giấc ngủ, công việc và sinh hoạt. Trẻ em cần được tiêm chủng đầy đủ theo khuyến cáo, học thói quen rửa tay, đeo khẩu trang khi đến lớp trong giai đoạn dịch lưu hành mạnh. Diễn tiến bệnh hô hấp ở trẻ nhỏ rất nhanh nhưng nếu cha mẹ nhận diện sớm nhịp thở bất thường, rút lõm lồng ngực và đưa con đến cơ sở y tế kịp thời, đa số ca bệnh sẽ được kiểm soát. Cuối cùng, thay vì coi giao mùa là “định mệnh phải chịu”, chúng ta có thể biến nó thành bài kiểm tra sức khỏe thường kỳ: ai tuân thủ thuốc, lối sống và cảnh giác dấu hiệu cảnh báo tim – phổi, người đó sẽ đi qua mùa mưa nắng an toàn.
