Cơ hội mở ra, nhưng chưa phải bước ngoặt
Thương mại Việt Mỹ là mối quan hệ kinh tế chịu tác động đồng thời từ thuế quan, quy tắc xuất xứ, cân bằng thương mại và mức độ hợp tác giữa hai chính phủ. Vì vậy, kết quả bầu cử giữa kỳ mở ra cơ hội điều chỉnh cách tiếp cận của Washington, chứ chưa bảo đảm một thay đổi tức thời cho doanh nghiệp Việt Nam. Đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả Thượng viện lẫn Hạ viện, tạo thêm khả năng giám sát chính sách của Tổng thống Donald Trump, nhất là thuế nhập khẩu. Cựu Đại sứ Mỹ tại Việt Nam Marc Knapper cho rằng Việt Nam có thể củng cố vị thế thương mại nếu tiếp tục xử lý nghiêm túc các vấn đề Washington quan tâm. Nhận định ấy đáng chú ý, nhưng cần đặt đúng giới hạn: ông Knapper nói với tư cách cá nhân, không đại diện cho chính quyền và không có thông tin nội bộ về các quyết định đang được cân nhắc. Quốc hội khóa mới đến tháng 1-2027 mới nhậm chức; trước thời điểm đó, tổng thống vẫn giữ thẩm quyền đáng kể về thương mại. Bởi vậy, kỳ vọng hợp lý là sức ép chính trị có thể đổi dần, không phải thuế quan lập tức dịu xuống.
Doanh nghiệp nhìn thấy sự liên tục nhiều hơn biến động
Phản hồi từ doanh nghiệp kéo kỳ vọng về gần thực tế hơn: kết quả bầu cử chưa xóa bỏ những ưu tiên đã định hình trong chính sách thương mại Mỹ. Sun Hong, Chủ tịch danh dự Phòng Thương mại Hàn Quốc tại Việt Nam, nhận định kiểm soát thâm hụt thương mại và ngăn hàng Trung Quốc trung chuyển qua Việt Nam nhiều khả năng vẫn là trọng tâm. Bruno Jaspaert, người đứng đầu hệ thống khu công nghiệp DEEP C, cũng lưu ý rằng tổng thống giữ vai trò lớn trong việc định hình chính sách đối ngoại và thương mại. Điều đó khiến doanh nghiệp khó trông chờ một thay đổi đáng kể trong ngắn hạn, ngay cả khi vị thế chính trị của ông Trump suy yếu sau bầu cử. Bối cảnh pháp lý cũng không đơn giản: sau phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ hồi tháng 2 về giới hạn của đạo luật IEEPA, chính quyền chuyển sang các thẩm quyền theo Điều 301 và Điều 232. Quốc hội có thể tổ chức điều trần, gắn điều kiện vào ngân sách hoặc tìm cách thu hẹp quyền được ủy nhiệm, nhưng tổng thống có quyền phủ quyết. Nói cách khác, Quốc hội có thể làm tăng cái giá chính trị của việc tăng thuế, chưa chắc chặn được mọi biện pháp.
Đàm phán vẫn là phép thử trung tâm
Phía Việt Nam chọn thông điệp thận trọng và thực chất. Tại họp báo thường kỳ ngày 5-11, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng khẳng định hợp tác kinh tế, thương mại và đầu tư là một trụ cột của quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện; đàm phán thương mại vẫn đang diễn ra và Hà Nội mong quan hệ phát triển cân bằng, hài hòa, bảo đảm lợi ích của doanh nghiệp và người dân hai nước. Hai bên đã trải qua sáu vòng đàm phán về thỏa thuận thương mại đối ứng, và các nhóm đàm phán từng tiến gần tới kết quả cuối cùng. Đây là lựa chọn đúng: thay vì đặt cược vào thay đổi nhân sự ở Washington, Việt Nam cần biến sự bất định thành một thỏa thuận rõ ràng, có thể dự báo. Thuế quan và chi phí năng lượng cao làm tăng gánh nặng cho hộ gia đình, nhà sản xuất và doanh nghiệp vận chuyển tại Mỹ; nếu căng thẳng thương mại hạ nhiệt bền vững, chi phí cho nhà sản xuất và đơn vị vận tải Việt Nam cũng có thể giảm. Nhưng thâm hụt thương mại ngày càng tăng khiến việc thuyết phục Washington khó hơn. Kết quả bầu cử có thể mở thêm không gian chính trị; nội dung thỏa thuận và mức độ thực thi mới quyết định không gian ấy có giá trị hay không.
Ưu tiên phải là năng lực thực thi, không phải chờ đổi chiều gió
Việt Nam nên theo đuổi bốn việc song song. Trước hết, hoàn tất thỏa thuận thương mại đối ứng để cả hai phía có quy tắc và kỳ vọng ổn định hơn. Kế đến, siết chống chuyển tải bất hợp pháp và tăng giá trị gia tăng tạo ra trong nước, qua đó chứng minh hàng xuất khẩu thực sự gắn với năng lực sản xuất tại Việt Nam. Thứ ba, tiếp tục xử lý lao động cưỡng bức và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ; đây là những vấn đề có sức nặng trong các biện pháp thương mại của Mỹ. Cuối cùng, mở rộng tiếp xúc tại Washington, không chỉ với hành pháp mà cả Quốc hội, hai đảng, thống đốc bang và cộng đồng doanh nghiệp. Lựa chọn này quan trọng vì chính sách thương mại Mỹ đang phân biệt đối tác theo mức độ hợp tác về hải quan, xuất xứ và an ninh kinh tế. Việt Nam không thể kiểm soát tốc độ thay đổi ở Washington, nhưng có thể giảm lý do để bị xem là rủi ro. Các cuộc điều tra liên quan đến hàng hóa Việt Nam, trong đó có một thời hạn vào cuối tháng 11, càng cho thấy việc chuẩn bị hồ sơ và thực thi không thể trì hoãn.
Kết luận: bầu cử giữa kỳ tạo cơ hội củng cố thương mại Việt Mỹ, nhưng không phải chiếc phanh tự động đối với thuế quan. Hà Nội nên xem đây là khoảng thời gian để hoàn tất đàm phán, xử lý các điểm dễ bị chất vấn và xây dựng quan hệ rộng hơn với các bên ra quyết định tại Mỹ. Cơ hội chỉ trở thành lợi thế nếu Việt Nam chứng minh được mình là đối tác có thể dự đoán và đáng tin cậy.
