Quốc hội đổi tương quan, chưa đổi hẳn đường lối
Bầu cử giữa kỳ Mỹ là cuộc bỏ phiếu giữa nhiệm kỳ tổng thống nhằm chọn lại các ghế tại Quốc hội, qua đó có thể thay đổi cán cân quyền lực và mức độ giám sát đối với chính quyền. Khi đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả hai viện, Washington có thêm một lực cản chính trị đối với Tổng thống Donald Trump; quan hệ với Bắc Kinh vì thế có thể được điều chỉnh, nhưng khó rẽ sang một hướng hoàn toàn mới.
Đây là thay đổi đáng chú ý trước thời điểm thỏa thuận đình chiến thương mại dự kiến hết hiệu lực vào tháng 1. Nếu Quốc hội gây sức ép hạn chế thuế quan, ông Trump sẽ khó dùng thuế như đòn bẩy đàm phán mạnh tay như trước. Wu Xinbo, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quốc tế thuộc Đại học Phúc Đán, nhận định việc hạn chế áp thuế có thể làm giảm khả năng tổng thống sử dụng công cụ này trong thương lượng với Bắc Kinh. Tuy vậy, quyền tự chủ đáng kể của tổng thống trong đối ngoại khiến thay đổi quyền lực lập pháp không đồng nghĩa với việc Quốc hội có thể trực tiếp viết lại toàn bộ chính sách.
Nền tảng quan hệ Mỹ Trung vẫn là cạnh tranh, thiếu tin tưởng và bất đồng về ảnh hưởng toàn cầu, bất kể kết quả bầu cử. Vì vậy, lợi thế của đảng Dân chủ nằm nhiều hơn ở khả năng buộc chính quyền cân nhắc và giải trình, chứ không phải ở việc xóa bỏ khuôn khổ đối đầu hiện có.
Điều tra trong nước có thể lấn át nghị trình đối ngoại
Nếu đảng Dân chủ nắm Quốc hội Mỹ, ưu tiên trước mắt nhiều khả năng là điều tra chính quyền và kiềm chế quyền lực hành pháp của ông Trump, thay vì tập trung đảo ngược chính sách với Trung Quốc. Điều đó có thể khiến các vấn đề đối ngoại phải cạnh tranh thời gian và nguồn lực với những cuộc đối đầu chính trị trong nước. Một Quốc hội bận giám sát Nhà Trắng có thể làm các quyết sách thương mại chậm hoặc khó dự đoán hơn, nhưng không nhất thiết tạo ra chính sách mềm mỏng hơn với Bắc Kinh.
Lý do là hai đảng vẫn có nhiều điểm đồng thuận về chiến lược đối với Trung Quốc. Do đó, thay đổi quyền kiểm soát các viện có thể làm phức tạp cách triển khai chính sách, song chưa đủ tạo động lực để đảo ngược toàn bộ hướng đi. Nghị trình còn phải dung hòa cạnh tranh với Bắc Kinh trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo và hợp tác để xử lý các rủi ro toàn cầu chung.
Đảng Dân chủ cũng không thể xem thuế quan chỉ là công cụ của Nhà Trắng: việc điều chỉnh thuế có thể tác động đến doanh nghiệp, người lao động và những cử tri vốn ủng hộ biện pháp này. Đây là giới hạn chính trị quan trọng. Một động thái giúp hạ nhiệt thương mại Mỹ Trung có thể đồng thời gây phản ứng trong nước, khiến các nhà lập pháp thận trọng hơn với bất kỳ nhượng bộ nào.
Bắc Kinh có thể tranh thủ, nhưng lợi thế có hạn
Thất bại nặng nề của đảng Cộng hòa có thể giúp Trung Quốc có vị thế thuận lợi hơn trong các cuộc đàm phán: ông Trump có thể tránh làm đổ vỡ thỏa thuận đình chiến mong manh, còn các nhà đàm phán Bắc Kinh có thêm cơ hội yêu cầu Mỹ giảm thuế và nhượng bộ. Nhưng đây là lợi thế chiến thuật, không phải bảo đảm cho một quan hệ ổn định lâu dài.
Chính trị chia rẽ tại Washington cũng mở cho Trung Quốc thời gian củng cố nội lực và đa dạng hóa quan hệ thương mại trước khả năng một chính quyền Mỹ cứng rắn hơn lên nắm quyền. Tuy nhiên, thế yếu trong nước có thể khiến ông Trump tìm kiếm thắng lợi ở đối ngoại theo những cách khó lường. Một Quốc hội do đảng Dân chủ kiểm soát cũng có thể gây sức ép nối lại việc bán vũ khí cho Đài Loan, vấn đề Bắc Kinh coi là lằn ranh đỏ.
Rủi ro không chỉ nằm ở thuế quan. Nếu căng thẳng tại Iran leo thang, giá dầu toàn cầu có thể tăng kéo dài, đe dọa an ninh năng lượng của Trung Quốc và làm gián đoạn quan hệ của Bắc Kinh tại Trung Đông. Bởi vậy, một bước lùi của đảng Cộng hòa có thể đem lại khoảng thở cho Trung Quốc, nhưng không loại bỏ những sức ép địa chính trị có thể khiến quan hệ xấu đi.
Các cuộc gặp tới sẽ thử độ bền của đình chiến
Trọng tâm trước mắt là những cuộc gặp được dự kiến giữa ông Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình: trước tiên bên lề hội nghị APEC tại Thâm Quyến vào cuối tháng, sau đó tại Miami vào tháng 12 trong dịp hội nghị G20. Thỏa thuận đình chiến thương mại dự kiến hết hiệu lực vào tháng 1, vì thế mỗi cuộc tiếp xúc đều có thể giúp hai bên giữ cửa đàm phán hoặc phơi bày thêm bất đồng.
Bắc Kinh nói sẵn sàng tăng cường trao đổi, xử lý khác biệt và mở rộng hợp tác trên cơ sở tôn trọng, bình đẳng. Nhưng thiện chí ngoại giao chưa đủ để xóa mâu thuẫn về thuế, cạnh tranh công nghệ hay an ninh. Cả hai bên cũng chưa đặt kỳ vọng vào một sự cải thiện căn bản trong quan hệ.
Kết luận: bầu cử giữa kỳ Mỹ có thể làm thay đổi cách Washington thương lượng và khiến đòn thuế của tổng thống khó sử dụng hơn, nhưng không tự động chấm dứt cạnh tranh. Trung Quốc có thể tận dụng khoảng trống ngắn hạn; về lâu dài, sự đồng thuận lưỡng đảng và khả năng xuất hiện một chính quyền cứng rắn hơn khiến lợi thế đó mong manh.
