Hiểu đúng về nhiếp ảnh sự kiện thiên văn hiếm gặp
Chụp nhật thực toàn phần và nguyệt thực máu là quá trình dùng thiết bị và kỹ thuật chuyên biệt để ghi lại khoảnh khắc Mặt Trời hoặc Mặt Trăng bị che khuất, trong điều kiện ánh sáng thay đổi cực nhanh và độ tương phản rất cao, đòi hỏi lập kế hoạch vị trí, thời gian, cài đặt phơi sáng và an toàn mắt một cách chính xác.
Đây là thể loại nhiếp ảnh sự kiện thiên văn lý tưởng cho người đã quen dùng chế độ M, hiểu cơ bản về phơi sáng và sẵn sàng thức khuya – dậy sớm. Đổi lại là thứ ánh sáng mà bạn hiếm khi thấy trong đời: bầu trời tắt nắng giữa ban ngày, hoặc Mặt Trăng đỏ rực trên đường chân trời. Một điểm cần chuẩn bị trước khi mơ đến khoảnh khắc “wow”: các sự kiện này không diễn ra cạnh nhà bạn theo ý muốn; đường đi vùng che khuất, giới hạn thời tiết và cả… hành lý đều có thể là rào cản. Trong một chuyến đi, cả nhóm tác giả chỉ được mang tối đa 55 pound cho cả đồ chụp và quần áo, nên mỗi món thiết bị đều phải cân nhắc kỹ.
Chuẩn bị thiết bị và lập kế hoạch: thắng từ trước khi bấm máy
Muốn chụp nhật thực toàn phần hoặc nguyệt thực máu kỹ thuật tốt, phần khó nhất không nằm ở nút chụp mà ở khâu chuẩn bị. Bạn cần ít nhất một thân máy có chế độ M, một chân máy vững, và tele 300–600mm tương đương nếu muốn Mặt Trăng hay Mặt Trời chiếm diện tích lớn trong khung hình. Với nhật thực, thêm kính lọc chuyên dụng (solar filter hoặc bộ lọc ND nhiếp ảnh đủ chuẩn quan sát Mặt Trời) dành cho giai đoạn bán phần; với nguyệt thực, bộ lọc không bắt buộc nhưng hữu ích để kiểm soát độ chói khi Mặt Trăng chưa tối dần.
Kế hoạch vị trí cũng quan trọng như thiết bị. Các nhiếp ảnh gia giàu kinh nghiệm sẵn sàng chọn một vịnh hẹp ở Greenland vì đường đi của vùng toàn phần đi ngang qua đúng khu vực đó, cho họ hơn hai phút nhật thực toàn phần ngay trên đỉnh núi và băng trôi. Để làm được điều này, họ phải nghiên cứu bản đồ, đường đi của bóng và thậm chí thuê tàu, thuê máy bay, chịu giới hạn cân hành lý và chia nhau một laptop để xả dữ liệu vào ổ cứng di động. Với nguyệt thực máu, bạn nên chọn điểm đứng càng cao càng tốt, không bị che chắn phía tây–tây nam để thấy trọn giai đoạn Mặt Trăng lặn thấp gần chân trời.
Quy trình 7 bước chụp nhật thực toàn phần và nguyệt thực máu
- Xác định thời gian và vị trí: tra ứng dụng thiên văn để biết giờ bắt đầu, cực đại và kết thúc; chọn vị trí cao, thoáng tầm nhìn theo hướng sự kiện xuất hiện hoặc lặn.
- Lên khung ý tưởng: quyết định ưu tiên cận cảnh thiên thể hay đặt nó trong phong cảnh lớn (núi, biển, thành phố). Việc này sẽ quyết định tiêu cự, vị trí đứng và cả việc bạn có cần ở trên thuyền, đỉnh núi hay mái nhà.
- Lắp đặt thiết bị: dựng chân máy, gắn tele, cân chỉnh đầu bi, bật chống rung trong thân thay vì trên ống (hoặc ngược lại tùy hệ), gắn dây bấm mềm hoặc hẹn giờ để tránh rung máy.
- Nhật thực – giai đoạn bán phần: gắn kính lọc Mặt Trời hoặc bộ lọc ND nhiếp ảnh đủ đậm, lấy nét thủ công vào rìa Mặt Trời, thử phơi sáng và lưu preset. Đây là lúc luyện tay, vì đến toàn phần bạn không có thời gian thử–sai.
- Nhật thực – khi bắt đầu toàn phần: NGAY KHI vành sáng khép kín, tháo kính lọc ra khỏi ống kính; nếu không, lớp lọc 16–18 stop sẽ chặn gần hết ánh sáng bầu trời tối, khiến khung hình thành một mảng đen hoàn toàn dù bạn tăng phơi sáng đến đâu.
- Nguyệt thực máu – giai đoạn tối dần: bắt đầu với ISO vừa phải và tốc chụp tương đối nhanh; khi Mặt Trăng đỏ và mờ hơn, tăng ISO, mở khẩu, hoặc kéo tốc từ 1/125s xuống 1/15–1/4s để bù lại ánh sáng giảm dần.
- Trong suốt sự kiện: liên tục xem lại histogram, điều chỉnh ISO và tốc chụp khi thấy bóng tối lấn nhanh hơn dự đoán; các nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp từng phải hô nhau tăng ISO đồng loạt giữa lúc nhật thực vì ánh sáng tụt nhanh hơn tính toán ban đầu.
Điểm “gài bẫy” lớn nhất của chụp nhật thực toàn phần là kính lọc: hầu hết người mới đều để nguyên trong cả giai đoạn toàn phần, kết quả là toàn bộ khung hình bị thiếu sáng nặng, giống như “chiếc bánh quy bị cắn mất một miếng” trên nền đen. Với nguyệt thực máu, kẻ thù thầm lặng là mây và thời gian: mây mỏng có thể giết sạch chi tiết, còn nếu bạn chọn vị trí thấp hoặc bị che, Mặt Trăng có thể lặn sau đường chân trời trước khi đạt cực đại. Đừng quên rằng ánh sáng thay đổi rất nhanh, nên hãy chuẩn bị sẵn vài cấu hình phơi sáng trong máy để chuyển đổi chỉ bằng một hai lần xoay vòng lệnh.
Cài đặt máy ảnh thiên văn và lỗi phổ biến cần tránh
Về cài đặt máy ảnh thiên văn, hãy luôn chụp RAW kèm JPEG để dễ xử lý nhiễu và màu sau đó. Với phong cảnh – nhật thực, bạn có thể dùng khẩu độ trung bình như f/5.6–f/8 để giữ độ nét, tốc từ 1/50s trở lên nếu chụp cầm tay, ISO tùy độ tối của cảnh – các nhiếp ảnh gia trên tàu ở vùng Bắc Cực từng ghép panorama 12 ảnh với tốc 1/50s, f/5.6, ISO 1250 để giữ được cả bối cảnh băng trôi và Mặt Trời bị che khuất. Khi ánh sáng tụt sâu hơn, họ tiếp tục giảm tốc đến khoảng 1/15s với khẩu f/2.5, ISO 200 cho các khung cảnh tối và tĩnh.
Với nguyệt thực máu kỹ thuật phơi sáng gần giống chụp bầu trời đêm: bắt đầu quanh ISO 400–800, tốc 1/125s, tùy khẩu ống kính; khi Mặt Trăng chuyển đỏ và mờ, tăng ISO và kéo tốc dài hơn, đồng thời kiểm soát rung bằng chân máy và hẹn giờ. Một lỗi phổ biến khác là trông chờ màu đỏ “cháy” như trên mạng: nếu ảnh gốc của bạn ít đỏ hơn, đó là bình thường, và bạn sẽ cần tăng saturation hoặc điều chỉnh cân bằng trắng trong hậu kỳ để đạt hiệu ứng giống các ảnh tham khảo. Thêm vào đó, đừng quên thử vài bố cục góc rộng có tiền cảnh; một bức ảnh thành công nhất của nhóm tác giả là khung duy nhất gom được tàu, núi băng và đường biên của bóng tối Mặt Trăng rơi xuống mặt nước trong một lần bấm máy.
Hậu kỳ, lưu trữ và điều làm cho nỗ lực xứng đáng
Hậu kỳ cho ảnh sự kiện thiên văn khá giống xử lý ảnh bầu trời đêm. Do thường phải tăng ISO hoặc kéo sáng, bước đầu là khử nhiễu, chỉnh lại độ tương phản và màu sắc; nhiều nhiếp ảnh gia chia khung hình thành ba vùng: nước, núi và bầu trời, rồi dùng mặt nạ tách biệt để kiểm soát riêng từng vùng. Nếu bạn chụp pano, hãy dùng phần mềm nối ảnh rồi mới xử lý tổng thể. Với nguyệt thực máu, hãy chú ý giữ lại chi tiết vùng tối của Mặt Trăng; tránh kéo contrast quá mạnh làm mất hoa văn bề mặt.
Vì dữ liệu của một chuyến săn nhật thực hoặc nguyệt thực có thể rất nhiều, hãy chuẩn bị chiến lược lưu trữ ngay trong chuyến đi: mang theo ổ cứng di động, sẵn sàng chia sẻ laptop trong nhóm nếu cần để sao lưu chéo. "Shooting in raw (and JPEG) gives you the ability adjust the images later, to tweak noise and colour if needed". Trong một hành trình Bắc Cực, cả nhóm đã dựa vào một laptop chung, ổ cứng và kết nối vệ tinh trên tàu để không phải bỏ lại bất kỳ tệp quan trọng nào. Khi mọi thứ trôi chảy, phần thưởng không chỉ là bức ảnh, mà còn là cảm giác cả con tàu vỡ òa khi tia sáng “nhẫn kim cương” lóe lên, tiếng còi tàu vang lên và mọi người ôm nhau ăn mừng. Đó là khoảnh khắc cho bạn câu trả lời rõ ràng: hoàn toàn xứng công mất ngủ.
