Nhật thực toàn phần là gì và vì sao nên chụp?
Chụp ảnh nhật thực toàn phần là hoạt động nhiếp ảnh thiên văn ghi lại khoảnh khắc Mặt Trăng che khuất hoàn toàn Mặt Trời, khiến bầu trời tối lại như hoàng hôn, nhiệt độ giảm và vành nhật hoa xuất hiện quanh bóng Mặt Trăng, đòi hỏi bộ lọc nhật thực chuyên dụng để bảo vệ mắt và cảm biến máy ảnh trong mọi giai đoạn nhật thực trừ thời điểm toàn phần. Nếu bạn mê nhiếp ảnh thiên văn nhưng chỉ có máy ảnh phổ thông, nhật thực là sự kiện rất đáng để thử sức. Bạn sẽ không có lần chụp lại ở cùng nơi và cùng điều kiện, nên chuẩn bị nhật thực tốt là yếu tố quyết định. Sự kiện diễn ra nhanh, đặc biệt là giai đoạn toàn phần chỉ kéo dài vài phút hoặc vài giây, nên ai muốn về nhà với bức ảnh đáng nhớ phải biết mình sẽ chụp gì, bằng thiết bị nào, và quan trọng nhất là chụp thế nào cho an toàn.
Thiết bị tối thiểu và cách bảo vệ mắt, máy ảnh
Trước khi nói đến khẩu độ hay tốc độ, bạn cần nghĩ đến an toàn. Khi bất kỳ phần nào của Mặt Trời còn lộ ra – dù chỉ 1% – bạn buộc phải dùng bảo vệ chuyên dụng cho cả mắt và máy ảnh. Với mắt, đó là kính nhật thực đạt chuẩn ISO 12312-2; với máy ảnh, là bộ lọc nhật thực gắn phía trước ống kính, thiết kế riêng cho chụp Mặt Trời. Một lựa chọn phổ thông là Daystar Universal Lens Solar Filter giá từ khoảng USD 11.99 (approx. ₫300,000) với cấu trúc giấy nhẹ, dùng lớp phim Thousand Oaks SolarLite chặn 99.999% ánh sáng vào và tạo hình Mặt Trời màu cam ấm. Bộ lọc dạng chụp ngoài đầu ống kính nên có thể dùng cho nhiều ống kính, ống nhòm và kính ngắm nhỏ, nhưng vì là giấy nên bạn nên cố định thêm bằng băng dính nếu trời gió mạnh. “Thousand Oaks SolarLite film dùng trong Daystar Universal Lens Solar Filter loại bỏ 99.999% ánh sáng tới, giúp chụp Mặt Trời an toàn bằng ống kính tele.”
Chuẩn bị nhật thực: vị trí, luyện tập và bố cục
Để chụp được nhật thực toàn phần, bạn phải đứng trong đường toàn phần hẹp – vùng bóng trung tâm của Mặt Trăng. Các khu vực ngoài đường này chỉ thấy nhật thực một phần, vẫn hấp dẫn nhưng không có vành nhật hoa trọn vẹn. Vì vậy, chuẩn bị nhật thực không chỉ là mua thiết bị mà còn là nghiên cứu lộ trình, vị trí ngắm và thời gian bắt đầu – kết thúc của từng pha. Trước ngày diễn ra, hãy luyện chụp Mặt Trời qua bộ lọc nhật thực. Hãy tập lấy nét thủ công vào mép Mặt Trời trên Live View, ghi nhớ hoặc khóa nét lại bằng băng dính để khỏi bị xê dịch. Mục tiêu là bạn đã thành thục các pha bán phần trước khi đến đường toàn phần, để khi sự kiện diễn ra bạn không bối rối với nút bấm và menu. Một sai lầm phổ biến là quá tập trung vào mặt đĩa Mặt Trời mà bỏ qua bối cảnh xung quanh – cảnh vật, ánh sáng kỳ lạ và phản ứng của người xem kể lại câu chuyện đầy đủ hơn.
Các bước chụp ảnh nhật thực toàn phần an toàn
Trong phần này, hãy tưởng tượng tôi đang đứng cạnh bạn ở điểm ngắm, cùng set máy và nhắc giờ. Quy tắc vàng: không vội, không nhìn trực tiếp qua bất kỳ hệ quang học nào thiếu lọc, và luôn nhớ bạn đến đây để trải nghiệm, không chỉ để bấm máy.
- Trước sự kiện: gắn chắc bộ lọc nhật thực phía trước ống kính, kiểm tra không có khe hở ánh sáng, chuẩn bị kính nhật thực đạt chuẩn ISO 12312-2 cho mắt và đặt chế độ chụp bằng Live View hoặc ống ngắm điện tử để tránh nhìn trực tiếp qua kính quang học.
- Trong pha bán phần đầu: giữ nguyên bộ lọc trên ống kính mọi lúc, dùng ISO khoảng 200, khẩu độ khoảng f/8, chụp thử, xem lại histogram và điều chỉnh tốc độ để hình Mặt Trời không cháy sáng. Không bao giờ nhìn qua viewfinder quang học hay ống nhòm/telescope không lọc.
- Ngay trước toàn phần: theo dõi bằng kính nhật thực, khi Mặt Trời sắp bị che gần hoàn toàn, chuẩn bị sẵn tay trên bộ lọc. Khi toàn phần bắt đầu (đĩa Mặt Trời biến mất hoàn toàn), tháo bộ lọc ra để thấy vành nhật hoa mờ.
- Trong toàn phần: chụp liên tục và bình tĩnh – lúc này ánh sáng giảm như chạng vạng, bạn có thể giảm ISO, mở rộng khẩu độ hoặc kéo dài phơi sáng để ghi lại vành nhật hoa, vòng nhẫn kim cương và các hạt Baily lấp lánh quanh mép bóng Mặt Trăng. Đừng quên dành vài giây để ngước nhìn cảnh vật xung quanh bằng mắt thường.
- Ngay khi toàn phần kết thúc: khi thấy điểm sáng đầu tiên của Mặt Trời ló ra (nhẫn kim cương sau toàn phần), lập tức gắn lại bộ lọc nhật thực trước ống kính và trở lại thông số cho pha bán phần. Từ đây cho đến khi kết thúc, bộ lọc phải ở trên ống kính mọi lúc.
Bạn phải giữ bộ lọc trong suốt mọi pha bán phần, chỉ tháo ra trong khoảng toàn phần ngắn ngủi và chỉ khi đang ở trong đường toàn phần. Bất kỳ lúc nào Mặt Trời còn ló ra, kể cả ở nơi chỉ thấy nhật thực một phần, phải dùng bảo vệ đầy đủ cho mắt và thiết bị. Nếu bạn đang ở khu vực chỉ có nhật thực một phần, tuyệt đối không được tháo bộ lọc trong suốt sự kiện.
Kết quả mong đợi và những sai lầm cần tránh
Nếu làm đúng các bước trên, bạn sẽ mang về những khung hình hiếm có: bầu trời đột ngột tối đi như hoàng hôn, nhiệt độ giảm, bóng đổ trở nên sắc một cách lạ thường và vành nhật hoa mỏng manh hiện lên quanh bóng Mặt Trăng. Trong ảnh tele, bạn còn có thể thấy các vệt plasma đỏ vút lên từ bề mặt Mặt Trời, các hạt Baily lấp lánh và vành nhật hoa luôn thay đổi hình dạng. Hai sai lầm lớn nhất cần tránh. Một là quá phụ thuộc vào thiết bị đắt tiền nhưng không luyện tập trước – người dùng máy bình thường nhưng đã chuẩn bị và biết rõ mình muốn chụp gì thường cho kết quả tốt hơn người mang dàn máy đắt nhưng chưa thử trước. Hai là dán mắt vào màn hình suốt toàn phần và bỏ lỡ trải nghiệm thực. Hãy để máy chạy ở chế độ chụp liên tục, đã set sẵn thông số, và dành vài khoảnh khắc ngẩng lên, nhìn bầu trời, cảnh vật và những người xung quanh. Bạn ở đó không chỉ để có tấm ảnh đẹp, mà còn để có ký ức khó quên.
