Ngân sách lớn hơn, đòi hỏi bằng chứng hiệu quả rõ hơn
Đầu tư công nghệ là việc phân bổ vốn, nhân lực và năng lực nghiên cứu để ứng dụng hoặc phát triển công nghệ, với mục tiêu nâng năng suất và tạo ra giá trị kinh tế có thể kiểm chứng. Đây không nên là cuộc đua giải ngân hay đếm số nhiệm vụ hoàn thành, mà là cam kết chứng minh công nghệ đã cải thiện sản xuất, dịch vụ và đời sống ra sao. Nguồn lực đang tăng nhanh: ngân sách nhà nước dành cho khoa học và công nghệ trước Nghị quyết 57 vào khoảng 12.000 tỷ đồng mỗi năm; kinh phí cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số lần lượt lên 75.000 tỷ đồng năm 2025, 95.000 tỷ đồng năm 2026 và dự kiến 120.000 tỷ đồng năm 2027, gấp 10 lần năm 2024. Mức tăng này tạo cơ hội, nhưng cũng làm cho việc chọn đúng dự án và công khai kết quả trở nên cấp thiết hơn. Khi nghiên cứu được định hướng giải quyết bài toán thực tiễn, thước đo phải chuyển từ hồ sơ nghiệm thu sang sản phẩm được sử dụng và lợi ích tạo ra.

Tăng trưởng hai con số phải dựa vào năng suất
Mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong nhiều năm không thể đạt bền vững bằng cách chỉ rót thêm vốn, mở rộng nhà máy và tăng lao động. Việt Nam cần sản xuất hiệu quả hơn, bán sản phẩm có giá trị cao hơn và giảm lệ thuộc vào công nghệ bên ngoài. Vì vậy, năng suất nhân tố tổng hợp (TFP)—thước đo hiệu quả kết hợp của vốn, lao động và tiến bộ công nghệ—là phép thử quan trọng cho chất lượng tăng trưởng. Nghị quyết 57 đặt mục tiêu đến năm 2030, TFP đóng góp trên 55% vào tăng trưởng, còn kinh tế số chiếm ít nhất 30% GDP. Các đích đến này chỉ có sức nặng nếu được nối với thay đổi trong hoạt động doanh nghiệp: ít lỗi hơn, ít thời gian dừng máy hơn, vận chuyển hiệu quả hơn và dữ liệu được dùng để ra quyết định. Thứ hạng đổi mới sáng tạo có thể cho thấy năng lực đang tiến bộ, nhưng không thể thay thế bằng chứng về năng suất và giá trị gia tăng.

Robot, AI và dữ liệu phải đi vào nhà máy, doanh nghiệp
Một bài toán gần với tăng trưởng là nâng cấp ngành chế biến, chế tạo vốn còn nhiều doanh nghiệp làm gia công, lắp ráp và phụ thuộc vào lao động. Robot có thể đảm nhận công đoạn lặp lại; AI hỗ trợ phát hiện sản phẩm lỗi; bản sao số giúp mô phỏng dây chuyền, dự báo sự cố và giảm thời gian ngừng máy. Giá trị của những công nghệ này không nằm ở việc trình diễn thiết bị, mà ở mức tăng sản lượng, chất lượng và hiệu quả trên cùng nguồn lực. Bộ Khoa học và Công nghệ đang thúc đẩy 10 nhóm công nghệ với 30 sản phẩm chiến lược, gồm AI, robot, bán dẫn, năng lượng và đường sắt tốc độ cao; đồng thời đã phê duyệt 18 nhiệm vụ công nghệ chiến lược, với kinh phí đề xuất gần 6.280 tỷ đồng, trong đó 75,8% dự kiến từ nguồn ngoài ngân sách. Tuy nhiên, đầu tư sẽ hụt tác dụng nếu chỉ tạo được vài mô hình tiên phong. Doanh nghiệp nhỏ và vừa cần được hỗ trợ về kỹ năng, khả năng tiếp nhận công nghệ và kết nối với viện, trường; mục tiêu đến năm 2030 là hỗ trợ ít nhất 500.000 doanh nghiệp chuyển đổi số.

Đưa kinh tế số thành năng suất và tiện ích hằng ngày
Kinh tế số chỉ tạo lực đẩy rộng khi công nghệ đi vào những ngành sản xuất, vận tải, thương mại và dịch vụ, thay vì dừng ở mở rộng nền tảng trực tuyến. Dữ liệu thời gian thực có thể giúp đơn vị vận tải giảm chuyến xe chạy rỗng; AI hỗ trợ nhà bán lẻ dự báo nhu cầu, hạn chế tồn kho; điện toán đám mây giúp doanh nghiệp tiếp cận năng lực tính toán mà không phải tự dựng toàn bộ hạ tầng. Kết nối 5G phủ 93,4% dân số vào cuối quý III/2026 tạo thêm điều kiện cho các ứng dụng này, nhưng độ phủ sóng tự nó chưa chứng minh năng suất đã tăng. Người dân cũng cần thấy lợi ích cụ thể từ chuyển đổi số. Cổng Dịch vụ công quốc gia cung cấp 3.745 thủ tục trực tuyến, trong đó 2.361 thủ tục được thực hiện toàn trình; các nền tảng hỗ trợ tra cứu và xử lý văn bản có khoảng 761.000 tài khoản tính đến ngày 2/11/2026. Những con số này đáng chú ý, nhưng đánh giá sau cùng vẫn phải hỏi thủ tục có nhanh hơn, ít tốn công hơn và dễ tiếp cận hơn không.
Đo kết quả bằng năng suất, doanh thu và chi phí
Thách thức lớn nhất của ngân sách khoa học không phải là thiếu danh mục công nghệ, mà là chọn đúng bài toán và theo dõi đến cùng kết quả đầu tư. Với mỗi chương trình, cần xác định trước chỉ số nền, mục tiêu cải thiện và nhóm thụ hưởng; sau đó đánh giá mức tăng năng suất, doanh thu và phần chi phí tiết kiệm được. Đây là hướng đánh giá đã được đặt ra cho hoạt động chuyển đổi số của doanh nghiệp nhỏ và vừa. Cách làm đó cũng giúp phân biệt nghiên cứu có triển vọng với dự án chỉ hoàn thành thủ tục. Nhiệm vụ công nghệ nên được tiếp tục khi có người dùng, khả năng nhân rộng và tác động kinh tế rõ; nếu không đạt mốc đã cam kết, cần điều chỉnh hoặc dừng thay vì mặc định cấp vốn tiếp. Đổi mới sáng tạo chỉ trở thành động lực tăng trưởng khi ngân sách nối được phòng nghiên cứu với dây chuyền sản xuất, thị trường và dịch vụ công. Kết luận rất rõ: 120.000 tỷ đồng dự kiến dành cho năm 2027 là cơ hội lớn, nhưng giá trị của khoản đầu tư chỉ được xác nhận bằng năng suất cao hơn và lợi ích thực chất.






