Đề xuất trong dự thảo, chưa phải chính sách có hiệu lực
Thị thực nhân tài Việt Nam là loại thị thực riêng được đề xuất trong dự thảo nghị quyết để chuyên gia nước ngoài thuộc diện áp dụng có thể làm việc và cư trú tại Việt Nam, kèm các ưu đãi dành cho gia đình. Đây là một phần của đề xuất rộng hơn về chính sách thu hút nhân tài, chứ chưa phải quyền lợi đã được triển khai. Bộ Nội vụ đang lấy ý kiến về dự thảo nghị quyết để trình Quốc hội; vì vậy, không nên xem các ưu đãi được nêu là chính sách đã có hiệu lực.
Đích nhắm của dự thảo là phát hiện, lựa chọn và sử dụng nhân tài cho nhiệm vụ chiến lược, chương trình, dự án trọng điểm và những bài toán lớn của đất nước, ngành, lĩnh vực hoặc địa phương. Phạm vi dự kiến gồm công dân Việt Nam, người Việt Nam định cư ở nước ngoài và người nước ngoài. Cách tiếp cận này đáng chú ý vì gắn ưu đãi với nhiệm vụ cụ thể, thay vì mở rộng quyền lợi cho mọi chuyên gia chỉ dựa trên danh xưng hay bằng cấp.
Ai có thể được miễn thuế và nhận visa riêng?
Nhóm được đề xuất miễn thuế thu nhập cá nhân là nhân tài và cộng sự thực hiện nhiệm vụ chiến lược. Ưu đãi áp dụng với tiền lương, tiền thưởng trong thời hạn 5 năm kể từ khi phát sinh thu nhập; cùng một khoản thu nhập không được hưởng trùng lặp ưu đãi. Như vậy, đây không phải đề xuất miễn thuế đại trà cho mọi lao động chất lượng cao. Tiêu chí xác định ai là nhân tài, cộng sự và nhiệm vụ nào đủ điều kiện sẽ là phần then chốt để tránh cách hiểu tùy tiện.
Với chuyên gia nước ngoài thuộc diện áp dụng, dự thảo đề xuất cấp Thị thực nhân tài Việt Nam, thẻ tạm trú tương ứng và miễn giấy phép lao động. Người được cấp thị thực có thể được gia hạn hoặc chuyển đổi mục đích cư trú theo quy định; vợ hoặc chồng và con dưới 18 tuổi được đề xuất hỗ trợ về thị thực, cư trú, học tập. Dự thảo còn nêu khả năng làm việc tại nhiều cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp mà không xin giấy phép riêng cho từng nơi, cũng như không phải cấp lại thị thực khi đổi nơi làm việc.
Ưu đãi tài chính chưa đủ để giữ chân nhân tài
Miễn thuế 5 năm có thể làm lời mời làm việc hấp dẫn hơn, nhưng ưu đãi tài chính không tự giải quyết được những điểm nghẽn trong cách tuyển dụng và sử dụng nhân tài. Nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Dĩnh nhận định hệ thống chính sách còn phân tán, nặng thủ tục, thiếu liên thông giữa khu vực công và tư cũng như giữa trong và ngoài nước; đãi ngộ ban đầu chưa đi cùng cơ chế trọng dụng tương xứng.
Theo ông Dĩnh, môi trường làm việc dân chủ, minh bạch và công bằng mới là yếu tố quyết định sức hút lâu dài. Ông nhấn mạnh cần tôn trọng, tin tưởng chuyên gia, tạo điều kiện để họ phát huy sáng tạo; với giới khoa học, cơ chế thưởng gắn với giá trị thực tế của công trình có thể phù hợp hơn việc chỉ điều chỉnh lương hành chính. Đây là lời nhắc quan trọng: visa chuyên gia nước ngoài và miễn thuế chỉ mở cửa, còn cách tổ chức công việc mới quyết định người tài có muốn ở lại hay không.
Những điểm cần làm rõ trước khi chính sách thành hình
Dự thảo còn cần được hoàn thiện ở các tiêu chí lựa chọn, quy trình xác nhận nhiệm vụ chiến lược và cơ chế phối hợp giữa nơi sử dụng nhân tài với cơ quan quản lý. Nếu thiếu tiêu chí rõ ràng, ưu đãi có thể khó áp dụng nhất quán; nếu thủ tục kéo dài, lợi thế của một loại thị thực riêng cũng giảm đi. Các quy định về gia đình, cư trú và việc chuyển đổi nơi làm việc cũng cần được triển khai đồng bộ để lời hứa trên văn bản trở thành trải nghiệm thực tế.
Kết luận nên thận trọng nhưng không hoài nghi: đề xuất kết hợp thị thực riêng và miễn thuế là bước đi có thể tạo sức cạnh tranh cho Việt Nam trong cuộc đua tìm kiếm chuyên gia. Tuy nhiên, chỉ khi nghị quyết được thông qua, điều kiện thụ hưởng được quy định minh bạch và môi trường làm việc trao quyền thực chất, chính sách thu hút nhân tài mới có cơ hội giữ được người giỏi lâu dài.
