Ưu đãi nhắm vào đúng người, đúng loại thu nhập
Đề xuất miễn thuế thu nhập cá nhân 5 năm là chính sách trong dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, hướng đến tiền lương, tiền công của nhân lực chất lượng cao tham gia một số hoạt động được xác định. Đây là một đề xuất lập pháp, chưa phải chính sách đã có hiệu lực. Dự thảo nêu ba trường hợp được xem xét miễn thuế: thu nhập từ dự án thuộc các cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa; từ dự án nghiên cứu, phát triển và sản xuất tác phẩm, sản phẩm cốt lõi hoặc sản phẩm chủ lực; và từ hoạt động đào tạo nhân lực cho ngành. Vì vậy, cụm từ “miễn thuế thu nhập” không đồng nghĩa với việc mọi khoản thu nhập của người làm văn hóa đều được miễn. Phạm vi đề xuất gắn với tiền lương, tiền công phát sinh từ các dự án, hoạt động kể trên, chứ không bao trùm toàn bộ ngành.
Ai có thể thuộc diện được hưởng?
Dự thảo mô tả nhân lực chất lượng cao trong công nghiệp văn hóa là những người có trình độ chuyên môn, kỹ năng nghề, kinh nghiệm và năng lực sáng tạo cao. Cách tiếp cận này phù hợp với đặc thù ngành: giá trị của một dự án có thể phụ thuộc vào năng lực chuyên sâu ở các khâu như đạo diễn, sản xuất, kỹ xảo, âm nhạc hay giám tuyển nghệ thuật—những lĩnh vực được đại biểu Dương Minh Anh nêu như các mảng cần nguồn lực. Tuy nhiên, mô tả định tính chưa đủ để người lao động hay đơn vị sử dụng nhân lực biết chắc ai đủ điều kiện. Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị làm rõ tiêu chí nhận diện và thẩm quyền xác định nhóm nhân lực chất lượng cao, nhân tài; đồng thời cần bảo đảm chính sách thu hút, sử dụng được minh bạch. Đây là phần cần hoàn thiện trước khi ưu đãi thuế 5 năm có thể vận hành nhất quán.
Ưu đãi thuế chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng đào tạo
Ưu đãi thuế có thể giúp tăng sức hấp dẫn của những dự án cần chuyên môn sáng tạo cao, nhưng không thể thay thế việc xây dựng nguồn nhân lực lâu dài. Đại biểu Dương Minh Anh nhận định rằng nếu được thiết kế phù hợp, luật có thể kết nối các khâu sáng tạo, sản xuất, phân phối, tiêu dùng và tái đầu tư thành một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Nhận định ấy đặt con người vào trung tâm: thiếu đội ngũ có năng lực, các mắt xích khó tạo thành chuỗi phát triển bền vững. Dự thảo còn đề cập học bổng, miễn học phí, hỗ trợ sinh hoạt và cho vay đối với người học các ngành, nghề thuộc danh mục đào tạo ưu tiên. Đại biểu cũng đề xuất nghiên cứu cơ chế thu hút chuyên gia quốc tế và chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài, song song với đào tạo liên ngành và liên kết giữa Nhà nước, trường học, doanh nghiệp. Kết hợp các công cụ này sẽ có ý nghĩa hơn một ưu đãi thuế đứng riêng lẻ.
Cần phân định rõ đề xuất và chính sách hiện hành
Điểm quan trọng nhất với người lao động là chưa nên xem miễn thuế thu nhập cá nhân 5 năm như quyền lợi đang áp dụng. Nội dung này nằm trong dự thảo, được trình Quốc hội cùng đề xuất sửa đổi quy định của Luật Thuế thu nhập cá nhân để bổ sung ưu đãi cho nhân lực chất lượng cao trong ngành. Do đó, điều kiện cụ thể, cách xác nhận đối tượng và thời điểm thực hiện còn phụ thuộc vào quá trình xây dựng, thông qua và hướng dẫn chính sách. Cơ quan thẩm tra cũng lưu ý dự thảo chưa đánh giá tác động của các ưu đãi về thuế đối với nguồn thu ngân sách trung ương và địa phương. Đây không phải lý do để gạt bỏ chính sách, nhưng là yêu cầu cần giải quyết: ưu đãi phải đủ rõ để đúng người được hưởng, đồng thời có căn cứ đánh giá hiệu quả. Kết luận, hướng đi đáng ủng hộ là đầu tư vào nhân lực ngành văn hóa; còn miễn thuế chỉ nên được xem là một công cụ có mục tiêu, cần tiêu chí minh bạch và đánh giá tác động trước khi thành chính sách.
