Dạy AI phải bắt đầu từ tư duy
Giáo dục AI ở trường phổ thông là quá trình giúp học sinh hiểu cách trí tuệ nhân tạo hoạt động, cân nhắc trách nhiệm khi sử dụng và vận dụng công nghệ để học tập mà không giao phó tư duy cho máy. Đây nên là mục tiêu cốt lõi khi chương trình giáo dục AI dự kiến triển khai ở trường phổ thông từ năm học 2026-2027 theo khung nội dung của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Tại hội thảo ngày 12-11, Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM bàn giải pháp triển khai nội dung AI cho học sinh trung học. Thời lượng dự kiến là 12 tiết mỗi lớp trong một năm học, có thể tổ chức thành chuyên đề hoặc tích hợp vào môn học và hoạt động giáo dục. Nhưng thời lượng chỉ tạo ra cơ hội; chất lượng phụ thuộc vào việc dạy gì. GS.TS Lê Hoài Bắc nhấn mạnh rằng dạy trí tuệ nhân tạo trước hết là dạy tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và sáng tạo, chứ không phải chỉ hướng dẫn cách bấm nút.
Định hướng này hợp lý vì học sinh đã dùng AI rộng rãi, trong khi chương trình Tin học năm 2018 không còn bao quát hết tốc độ phát triển công nghệ. Nếu nhà trường chỉ dạy mẹo sử dụng công cụ, bài học sẽ nhanh lỗi thời và bỏ qua câu hỏi quan trọng hơn: khi nào nên tin, khi nào cần nghi ngờ?
Biết dùng chưa đủ: phải biết kiểm chứng
Khoảng cách giữa mức độ sử dụng và năng lực đánh giá kết quả là lời cảnh báo rõ nhất cho việc đưa AI trong trường học vào chương trình. Có 90,5% học sinh THCS và 97,6% học sinh THPT cho biết đã dùng công cụ AI; tuy vậy, 35% học sinh THCS lúng túng khi phân biệt câu trả lời đúng sai, còn 36,7% học sinh THPT gặp khó khăn khi đánh giá độ tin cậy của nội dung do AI tạo ra. Học sinh kiểm chứng AI vì thế không nên là một kỹ năng phụ, mà cần được luyện thường xuyên trong bài học.
Một quy trình thực hành ở bậc THCS có thể bắt đầu bằng việc đọc và đánh dấu điểm đáng ngờ; đối chiếu với sách hoặc nguồn đáng tin cậy; quyết định dùng, sửa hay bỏ câu trả lời và nêu lý do; cuối cùng ghi rõ phần AI hỗ trợ và phần học sinh tự làm. Quy trình này biến hoài nghi thành thao tác cụ thể, đồng thời giữ trách nhiệm về sản phẩm học tập ở người học.
Nhà trường cũng cần nói thẳng về giới hạn và rủi ro của AI, từ thông tin sai đến quyền riêng tư và trách nhiệm pháp lý. Học sinh không nên bị yêu cầu tự tạo tài khoản mạng xã hội để học, và không được đưa dữ liệu cá nhân lên các công cụ AI công cộng.
Một tiết Ngữ văn cho thấy AI có thể hỗ trợ đúng cách
Ví dụ thực tế cho thấy dạy AI trung học không nhất thiết phải biến thành một môn kỹ thuật tách biệt. Trong tiết Ngữ văn minh họa, cô Vũ Thị Vân cùng học sinh lớp 9A1 Trường THCS Bắc Sơn khai thác truyện ngắn “Mùa xuân trở lại” của Nguyên Vân; các em củng cố kiến thức, xác định yêu cầu đề, tìm ý, lập dàn ý rồi viết đoạn phân tích nhân vật với sự hỗ trợ linh hoạt của công nghệ số và AI.
Cách làm này đáng chú ý vì công cụ được đặt trong một nhiệm vụ học tập cụ thể, thay vì được xem như đáp án có sẵn. Học sinh vẫn phải đọc tác phẩm, lựa chọn luận điểm và hình thành lập luận; AI có thể gợi ý hoặc hỗ trợ một phần, nhưng không thể thay thế việc hiểu văn bản và chịu trách nhiệm về bài viết. Khi được tổ chức tốt, công nghệ còn giúp giáo viên đa dạng hóa đánh giá và hỗ trợ học sinh tự học.
Tuy nhiên, một tiết học mẫu không tự động giải quyết được câu hỏi về chuẩn đánh giá: giáo viên cần phân biệt thế nào giữa hỗ trợ hợp lệ và việc để AI làm hộ? Câu trả lời nên nằm ngay trong yêu cầu bài tập: học sinh công khai phần đã dùng AI, giải thích lựa chọn của mình và chứng minh được quá trình hình thành ý tưởng.
Nút thắt nằm ở giáo viên, cách dạy và điều kiện triển khai
Chương trình mới sẽ khó thành công nếu chỉ bổ sung nội dung mà không chuẩn bị người dạy. Các thách thức được nêu tại hội thảo gồm năng lực giáo viên, cơ sở vật chất và thiết bị, kinh phí và chế độ cho giáo viên, bảo mật dữ liệu học sinh, đánh giá kết quả, cùng khả năng chủ động lập kế hoạch của từng trường. Hiện chưa có quy định cụ thể về giáo viên phụ trách nội dung AI; vì vậy, triển khai có thể cần phối hợp giữa giáo viên Tin học, Giáo dục công dân và giáo viên chủ nhiệm.
Tài liệu và công cụ giảng dạy cũng chưa có danh mục chính thức hay hướng dẫn thống nhất. Tài liệu mở do nhóm chuyên gia thiết kế có thể giúp nội dung cập nhật trước tốc độ thay đổi của công nghệ. Một số hướng hỗ trợ được đề xuất là xây dựng nhóm giáo viên nòng cốt để chia sẻ chuyên môn trong cụm trường và sử dụng phiên bản AI ngoại tuyến, giảm lệ thuộc vào mạng cùng thiết bị hiện đại.
Kết luận: đưa AI vào trường phổ thông là cần thiết, nhưng thước đo không nên là số công cụ học sinh biết dùng. Chương trình chỉ có ý nghĩa khi các em biết kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu và tự chịu trách nhiệm với sản phẩm của mình. Nhà trường cần dạy cách nghĩ trước khi dạy cách dùng; nếu không, AI có nguy cơ làm bài thay học sinh thay vì giúp các em học tốt hơn.
