Bài toán tài chính hạ tầng Việt Nam: Tăng tốc nhưng không gãy hệ thống
Tài chính hạ tầng Việt Nam là toàn bộ các cơ chế, nguồn vốn và cấu trúc tài chính được sử dụng để huy động, phân bổ và quản lý dòng tiền cho những dự án hạ tầng quy mô lớn, có vòng đời dài, nhằm vừa đáp ứng mục tiêu tăng trưởng, vừa bảo đảm an toàn cho hệ thống tài chính và phát triển bền vững. Hiện nay, Việt Nam đang triển khai loạt dự án hạ tầng quy mô chưa từng có, từ đường sắt cao tốc, đường sắt đô thị, cao tốc đến cầu, hầm, sân bay, trung tâm logistics. Đầu tư hạ tầng được nhìn nhận là yếu tố sống còn của tăng trưởng, nhưng quy mô vốn khổng lồ đang tạo áp lực ngày càng lớn lên bảng cân đối và sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Câu hỏi không còn là nên đầu tư hay không, mà là phải tài trợ thế nào để không tự trói tay khu vực tài chính.
Áp lực hệ thống ngân hàng: Huyết mạch không thể một mình nuôi cả cơ thể
Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở chỗ chúng ta đang cố gắng dùng hệ thống ngân hàng thương mại để gánh phần lớn gánh nặng tài chính hạ tầng. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy phát triển hạ tầng quá nhanh dễ tạo ra áp lực nặng nề lên bảng cân đối và sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Trong khi đó, vốn huy động của ngân hàng chủ yếu là ngắn hạn, còn các dự án hạ tầng lại cần vốn rất lớn và thời gian thu hồi kéo dài. Đây là sự lệch pha cấu trúc, nếu kéo dài sẽ làm suy yếu khả năng chịu đựng rủi ro của hệ thống. Một điểm đáng chú ý là Ngân hàng Nhà nước đã phải nới tỷ lệ tối đa dùng vốn ngắn hạn cho vay trung, dài hạn từ 30% lên 40% để hỗ trợ các dự án lớn. Đây là động thái cần thiết nhưng không thể trở thành giải pháp lâu dài cho phát triển bền vững.
Nhà thầu tổng quát: Từ chia nhỏ manh mún đến trao quyền và trách nhiệm
Song song với câu chuyện tiền là câu chuyện tổ chức thực hiện. Việt Nam đang bước vào giai đoạn triển khai các dự án có quy mô và yêu cầu kỹ thuật chưa từng có, nên thách thức không chỉ là vốn mà còn là năng lực quản lý, điều phối. Thực tế, việc chia nhỏ một tuyến đường hay dự án tuyến tính thành quá nhiều gói thầu khiến tiến độ chậm, chi phí đội lên và khó quy trách nhiệm rõ ràng. Nhiều chuyên gia cho rằng cần hạn chế tình trạng chia nhỏ này và thay vào đó chọn một nhà thầu đủ năng lực hoặc nhà thầu tổng quát, giao trọn trách nhiệm về tiến độ, chất lượng, chi phí và hiệu quả dự án. Nghiên cứu và hoàn thiện cơ chế nhà thầu tổng quát được xem là hướng đi đáng chú ý để vừa nâng hiệu quả triển khai, vừa tạo cơ hội cho doanh nghiệp xây dựng trong nước tích lũy kinh nghiệm, làm chủ công nghệ phức tạp.
Nguồn vốn quốc tế và khu vực tư nhân: Chìa khóa giảm áp lực cho ngân hàng
Nếu tiếp tục dựa chủ yếu vào tín dụng ngân hàng, Việt Nam sẽ khó tránh khỏi rủi ro quá tải tài chính. Theo đại diện cơ quan quản lý tín dụng, tín dụng ngân hàng là “huyết mạch” nhưng không thể là nguồn vốn duy nhất; chúng ta phải huy động đồng bộ ngân sách nhà nước, vốn ngân hàng, ODA, vốn vay tổ chức quốc tế và nhà đầu tư nước ngoài. Đây chính là yêu cầu đa dạng hóa nguồn vốn quốc tế và tư nhân để giảm áp lực lên bảng cân đối ngân hàng. Một ngân hàng thương mại lớn đang chuẩn bị vai trò nhà thu xếp vốn trung tâm, kết nối nguồn vốn tối ưu và chi phí hợp lý cho các dự án hạ tầng. Đối với các dự án lớn, cách tiếp cận là tài trợ theo giai đoạn: dùng vốn ngắn và trung hạn để khởi động, sau đó phối hợp cơ quan quản lý và tổ chức quốc tế thu xếp bước vốn thứ hai dài hạn hơn, tiếp cận sâu vào thị trường vốn quốc tế.
Cân bằng tốc độ và ổn định: Tầm nhìn 10 năm cho phát triển bền vững
Trong khung thảo luận về giai đoạn bứt phá 10 năm tới, câu hỏi chiến lược được đặt ra rất rõ: làm sao để vừa tăng tốc hạ tầng, vừa giữ vững sức khỏe khu vực tài chính. Câu trả lời không nằm ở việc bóp phanh phát triển, mà ở cách thiết kế kiến trúc tài chính dài hạn cho tài chính hạ tầng Việt Nam. Với các dự án hạ tầng chiến lược, có tác dụng lan tỏa nhưng khó hoàn vốn trực tiếp, Nhà nước phải đóng vai trò “vốn mồi”, kết hợp vốn ODA và ưu đãi quốc tế. Ngược lại, những dự án có khả năng khai thác và hoàn vốn tốt cần cơ chế thu hút tối đa khu vực tư nhân. Việc phát hành trái phiếu chính phủ cho các dự án lớn được xem là giải pháp then chốt để giảm gánh nặng tín dụng lên hệ thống ngân hàng và thu hút nhà đầu tư tổ chức trong và ngoài nước. Nếu kết hợp cải cách cơ chế nhà thầu tổng quát với cấu trúc vốn thông minh và nguồn vốn quốc tế, Việt Nam có cơ hội hiện thực hóa tham vọng hạ tầng mà vẫn giữ được quỹ đạo phát triển bền vững.
