Đưa nghiên cứu ra khỏi phòng thí nghiệm
Ứng dụng kết quả nghiên cứu là quá trình đưa tri thức và giải pháp khoa học vào sản xuất, kinh doanh để tạo ra sản phẩm, dịch vụ hoặc giá trị kinh tế có người sử dụng. Đây không phải chặng cuối có thể giao riêng cho nhà khoa học: doanh nghiệp cần tham gia sớm để nghiên cứu giải quyết đúng nhu cầu, còn chính sách phải mở đường cho sản phẩm được thử và mua.
Tại phiên chất vấn Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, các vấn đề từ phát triển doanh nghiệp công nghệ đến cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và quản lý AI được đặt ra trong cùng một câu hỏi lớn: làm sao chuyển từ làm chủ công nghệ sang khai thác công nghệ, tạo sản phẩm và thị trường. Sau phiên chất vấn, đại biểu Nguyễn Duy Thanh đánh giá cao định hướng đưa nghiên cứu vào sản xuất, kinh doanh và tạo đầu ra cho sản phẩm mới. Đó là hướng đúng, nhưng muốn thành kết quả phải nối nghiên cứu với khách hàng ngay từ đầu, thay vì đợi công nghệ hoàn thiện rồi mới đi tìm người mua.
Khách hàng đầu tiên là một phần của chính sách
Với doanh nghiệp công nghệ nhỏ và vừa, sản phẩm tốt chưa đủ nếu thiếu khách hàng đầu tiên. Một hợp đồng ban đầu có thể giúp doanh nghiệp kiểm chứng công nghệ, tạo uy tín và có nguồn lực cải tiến; nếu vốn, hạ tầng nghiên cứu và đầu ra đều vướng, khả năng thương mại hóa sẽ bị kéo lùi. Đại biểu Nguyễn Duy Thanh lưu ý doanh nghiệp cần thêm cách huy động vốn, còn hỗ trợ đến chậm có thể khiến họ lỡ thời điểm đưa sản phẩm ra thị trường.
Vì thế, tạo thị trường công nghệ mới không thể chỉ trông vào ưu đãi nghiên cứu. Bộ trưởng nêu kinh nghiệm chương trình xe buýt điện, trong đó chính quyền hỗ trợ điều kiện xây dựng nhà máy và đơn vị vận hành cam kết mua những lô xe đầu tiên; dự thảo Luật Công nghệ cao sửa đổi cũng đang nghiên cứu hỗ trợ chi phí thử nghiệm và cơ chế Nhà nước mua lô sản phẩm đầu tiên, gọi là “mua lô số 0”. Đây là cách đáng làm nếu đi cùng tiêu chí minh bạch, cạnh tranh và đánh giá hiệu quả: nhà nước mở cửa thị trường ban đầu, chứ không bảo đảm đầu ra vô điều kiện.
Thử nghiệm có kiểm soát, không phải buông quản lý
Công nghệ mới thường cần môi trường thực tế để chứng minh độ an toàn và ích lợi, nhưng quy định thiếu nhất quán có thể khiến doanh nghiệp không biết phải thử ở đâu, theo luật nào. Tại phiên chất vấn, đại biểu Nguyễn Phương Thủy đề nghị xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát thống nhất, đồng thời tính đến đặc thù từng lĩnh vực; Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết đã xây dựng khung pháp lý chung trong luật và các nghị định. Bước tiếp theo nên là quy trình dễ hiểu, có thời hạn, điều kiện tham gia và trách nhiệm xử lý rủi ro rõ ràng.
Với AI, cách quản lý theo mức độ rủi ro cao, trung bình và thấp là điểm khởi đầu hợp lý. Quy định cần tập trung vào tác động và trách nhiệm của người triển khai, thay vì mặc định mọi ứng dụng đều nguy hiểm hoặc an toàn như nhau. Khi công nghệ AI ngày càng hiện diện trong nghiên cứu, sáng tạo và sản xuất, câu hỏi ai là chủ thể quyền và mức đóng góp sáng tạo của con người cũng trở nên cấp thiết. Thử nghiệm có kiểm soát và quản lý AI vì thế phải cùng lúc tạo không gian đổi mới và bảo vệ người dùng, người sáng tạo.
Bảo hộ quyền sáng tạo phải dễ tiếp cận
Nếu quyền sở hữu trí tuệ khó đăng ký hoặc khó xác định, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp có thể ngần ngại đầu tư công sức vào thương mại hóa. Ngày 3/11/2026, Quốc hội thảo luận dự án sửa đổi, bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ; Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết dự án hướng tới cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục và tạo thuận lợi cho việc đăng ký, xác lập quyền. Đây không chỉ là cải cách giấy tờ: thủ tục gọn hơn cần đi cùng cơ chế phân định quyền và lợi ích rõ ràng giữa tác giả, cơ quan chủ quản và đơn vị khai thác.
Trong tranh luận về AI, đại biểu đề nghị khẳng định AI không phải chủ thể của quyền sở hữu trí tuệ; việc bảo hộ cần gắn với đóng góp sáng tạo của con người. Bộ cũng cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu, đánh giá tác động và tổng kết thực tiễn trước khi trình các nội dung mở rộng về AI, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu trong những lần sửa đổi tiếp theo. Kết luận cần rõ ràng: muốn nghiên cứu thành sản phẩm, chính sách phải nối được vốn, thử nghiệm, khách hàng đầu tiên và bảo hộ quyền. Nếu thiếu một mắt xích, thành quả khoa học vẫn có nguy cơ nằm lại trên giấy.






