Khi nữ nhà khoa học Việt Nam bước ra trường quốc tế
Những nữ nhà khoa học Việt Nam được vinh danh quốc tế trong nghiên cứu ung thư và loãng xương người Việt là những người vừa giải quyết bài toán y học gắn với bệnh nhân trong nước, vừa đáp ứng chuẩn mực khoa học toàn cầu, qua đó chứng minh rằng tri thức xuất phát từ bối cảnh Việt Nam hoàn toàn có thể góp tiếng nói đáng kể trong cộng đồng khoa học thế giới. Nói cách khác, họ là minh chứng cho việc khoa học nữ Việt Nam không còn đứng ở vùng biên, mà đủ sức tham gia định hình các cuộc tranh luận học thuật dài hơi. Trong câu chuyện này, hai cái tên nổi bật là TS Trần Hà Liên Phương và BS.CKII Hồ Phạm Thục Lan – những người đã dùng công trình của mình để phá vỡ định kiến rằng nghiên cứu y học ở Việt Nam chỉ đóng vai trò đi sau.
TS Trần Hà Liên Phương và tham vọng làm lại đường đi của thuốc ung thư
TS Trần Hà Liên Phương, giảng viên Khoa Kỹ thuật Y sinh, Trường Đại học Quốc tế, Đại học Quốc gia TP.HCM, là nữ tiến sĩ Việt Nam đầu tiên được lựa chọn vào danh sách 15 nhà khoa học nữ trẻ tài năng toàn cầu của chương trình L'Oréal-UNESCO Vì sự phát triển của phụ nữ trong khoa học. Đây cũng là lần đầu tiên một nhà khoa học nữ Việt Nam nhận danh hiệu International Rising Talents từ chương trình này. Thành công đó không đến từ những lời hứa chữa khỏi ung thư, mà từ một hướng tiếp cận rất thực tế: làm thế nào đưa thuốc chống ung thư đến đúng khối u, giảm tác hại lên tế bào lành và hạ chi phí điều trị trong bối cảnh nhiều thuốc hiện đại có giá thành cao, bệnh nhân phải điều trị kéo dài. Nghiên cứu về hệ micelle chứa fucoidan – một polysaccharide từ tảo biển – giúp mang các hoạt chất khó tan, mở ra khả năng cải thiện đường đi của thuốc chống ung thư và hỗ trợ quan sát mô ung thư dưới dạng các hệ nano. Điều đáng nói là ngay từ khi nhận học bổng nghiên cứu của L'Oréal-UNESCO tại Việt Nam năm 2013, công trình của bà đã đặt trọng tâm vào câu hỏi: công nghệ nano có thể được thiết kế thế nào để không chỉ hiệu quả trên giấy, mà còn có cơ hội được triển khai trong điều kiện cơ sở vật chất và nguồn lực của Việt Nam.
BS Hồ Phạm Thục Lan và câu chuyện dữ liệu xương người Việt
Nếu nghiên cứu ung thư của TS Liên Phương đặt lại đường đi của thuốc, thì BS.CKII Hồ Phạm Thục Lan lại xây nền dữ liệu cho sức khỏe xương của người Việt. Từng là Trưởng khoa Cơ Xương Khớp Bệnh viện Nhân dân 115 và giảng viên Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch, bà dành nhiều năm giải mã loãng xương người Việt, mật độ xương, gãy xương đốt sống, vitamin D và các yếu tố liên quan đến sức khỏe cơ xương khớp. Điểm quan trọng là bà không chấp nhận áp dụng máy móc dữ liệu từ quần thể phương Tây cho bệnh nhân Việt, mà chủ động xây dựng bằng chứng từ chính dân số trong nước. Nghiên cứu Vietnam Osteoporosis Study (VOS) do bà và GS Nguyễn Văn Tuấn chủ trì đã dùng dữ liệu người Việt để phân tích mật độ xương và nguy cơ gãy xương, trở thành nguồn tham chiếu cho nhiều công trình sau đó. Một trong những nghiên cứu gây chú ý quốc tế của nhóm là phân tích mối liên hệ giữa khối cơ, khối mỡ và mật độ xương, được công bố trên Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism và đoạt Alexandre Yersin Prize for Outstanding Publication 2017–2018. Kết quả cho thấy khối lượng cơ có liên hệ quan trọng với mật độ xương, củng cố quan điểm rằng hoạt động thể chất và duy trì cơ bắp là trụ cột trong phòng ngừa loãng xương. Không ngẫu nhiên mà năm 2015, bà được trao Giải thưởng L'Oréal–UNESCO Vì sự phát triển của phụ nữ trong khoa học tại Việt Nam, là một trong ba nhà khoa học nữ được vinh danh.
Từ bài toán trong nước đến chuẩn mực quốc tế
Điểm chung quan trọng ở hai nữ nhà khoa học này là cách họ biến câu hỏi xuất phát từ bệnh nhân Việt Nam thành công trình đạt chuẩn quốc tế. Nghiên cứu ung thư của TS Trần Hà Liên Phương không chỉ tìm cách tối ưu hiệu quả thuốc, mà còn tính đến chi phí và khả năng ứng dụng trong điều kiện Việt Nam. Đó là cách tiếp cận thẳng vào thực tế: công nghệ nano nếu không tương thích với hệ thống y tế trong nước thì khó bước ra khỏi phòng thí nghiệm. Tương tự, nghiên cứu loãng xương người Việt của BS Hồ Phạm Thục Lan cho thấy sử dụng dữ liệu phương Tây cho bệnh nhân Việt là lựa chọn tiện nhưng tiềm ẩn nguy cơ sai lệch. Bà chọn con đường khó hơn: tự xây dựng dữ liệu tham chiếu, thể hiện qua các nghiên cứu pQCT công bố năm 2024 và nghiên cứu về hoạt động thể chất, mật độ xương ở 391 cán bộ, nhân viên Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch năm 2025. Những giải thưởng như International Rising Talents hay Alexandre Yersin Prize là xác nhận rằng những nỗ lực này không chỉ có ý nghĩa tại chỗ, mà còn đủ chất lượng để tham gia vào cuộc đối thoại khoa học toàn cầu.
Vì sao những vinh danh này quan trọng cho khoa học nữ Việt Nam?
Nhìn bề ngoài, các giải thưởng L'Oréal-UNESCO hay Alexandre Yersin chỉ là những cột mốc trong hồ sơ khoa học của hai cá nhân. Nhưng xét kỹ, chúng gửi đi thông điệp rộng hơn: nữ nhà khoa học Việt Nam có thể đứng ở vị trí người tạo ra chuẩn mực mới, không chỉ là người tiếp nhận. Hệ micelle chứa fucoidan trong nghiên cứu ung thư cho thấy nếu dám đặt câu hỏi về chi phí và điều kiện ứng dụng trong nước, khoa học Việt Nam có thể sinh ra những hướng đi khác với lối mòn nhập khẩu công nghệ. Dữ liệu loãng xương người Việt từ VOS và các nghiên cứu tiếp nối chứng minh rằng một quốc gia hoàn toàn có thể tự định nghĩa mình trên bản đồ y học, thay vì luôn dựa vào số liệu của quần thể khác. Từ góc độ xã hội, thành tựu của TS Liên Phương và BS Thục Lan phá vỡ hình ảnh quen thuộc về người phụ nữ gắn với chăm sóc gia đình hơn là phòng thí nghiệm. Chúng tạo ra hình mẫu rất cụ thể: phụ nữ có thể dẫn dắt các nghiên cứu giải quyết những vấn đề y tế phức tạp như ung thư và loãng xương, và tiếng nói đó được quốc tế công nhận. Nếu có điều gì cần tiếp nối sau các vinh danh này, thì đó là việc tạo thêm điều kiện để thế hệ nữ nghiên cứu trẻ tiếp tục đặt những câu hỏi khó – bắt đầu từ bệnh nhân Việt Nam, nhưng không dừng lại ở biên giới Việt Nam.
