Cuộc thi KHKT quốc gia đổi trục sang kiểm chứng quá trình, không chỉ nhìn sản phẩm
Cuộc thi KHKT quốc gia là sân chơi nghiên cứu khoa học và kỹ thuật dành cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông, nơi các dự án nghiên cứu THPT và THCS được đánh giá không chỉ ở sản phẩm cuối cùng mà ngày càng chú trọng đến tính xác thực kết quả dự án, mức độ tham gia thực chất của học sinh và liêm chính khoa học trong toàn bộ quá trình thực hiện. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư ban hành Quy chế cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS và THPT. Điều đáng chú ý là dự thảo yêu cầu học sinh phải chứng minh kết quả dự án phản ánh đúng phần việc và đóng góp thực tế của mình. Đây không còn là cuộc chơi của những bản báo cáo “bóng bẩy” mà là phép thử về thái độ trung thực và năng lực nghiên cứu của học sinh phổ thông.
Nhật ký nghiên cứu học sinh: từ hình thức đối phó thành “hộ chiếu liêm chính”
Trọng tâm mới của cuộc thi KHKT quốc gia là bắt buộc học sinh lập nhật ký nghiên cứu học sinh liên tục, bằng bản viết hoặc điện tử, ghi rõ thời gian, công việc, phương pháp và vai trò của từng người, có xác nhận định kỳ của giáo viên hướng dẫn. Với cách tiếp cận này, nhật ký không còn là phụ lục cho đẹp hồ sơ, mà là căn cứ trực tiếp để xác thực kết quả dự án và truy ngược quá trình nghiên cứu. Đối với học sinh, việc duy trì nhật ký chi tiết giúp làm rõ toàn bộ quá trình hình thành và triển khai dự án, qua đó buộc mỗi em phải chịu trách nhiệm về những gì mình thực sự làm. Dự thảo cũng xác định, nhật ký và dữ liệu gốc không chỉ chứng minh quá trình mà còn là căn cứ phát hiện vi phạm khi có dấu hiệu làm giả hay hợp thức hóa phần việc người khác.
Vấn đáp trực tiếp: bài test năng lực thực chiến, vạch ranh giới giữa “tự làm” và “làm thay”
Nhưng chỉ dựa vào nhật ký nghiên cứu là chưa đủ, bởi chính các chuyên gia thừa nhận tài liệu này vẫn do học sinh tự ghi chép và có thể bị hợp thức hóa nếu thiếu kiểm chứng độc lập. Vì thế, khuyến nghị quan trọng là tăng cường bảo vệ trực tiếp, phản biện chuyên môn và hình thức vấn đáp, phỏng vấn sâu. Giám khảo được đề nghị đặt câu hỏi đi sâu vào phương pháp, quyết định nghiên cứu hoặc yêu cầu học sinh giải thích và thực hiện thao tác liên quan đến phần việc mình phụ trách. Người thực sự “xắn tay” làm nghiên cứu sẽ làm chủ sản phẩm, biết vì sao chọn phương pháp, sai ở đâu và đã sửa thế nào. Đây là cách phân biệt rõ ràng giữa dự án nghiên cứu THPT mang tính trải nghiệm học thuật với sản phẩm “đi đường tắt” do người lớn hoặc công nghệ làm thay.
AI, dữ liệu gốc và trách nhiệm nhiều tầng: xây cơ chế kiểm chứng chứ không cấm đoán
Một chuyển dịch quan trọng khác là quy chế không cấm tuyệt đối công cụ số hay trí tuệ nhân tạo, mà cho phép học sinh dùng AI để tra cứu thông tin, xử lý dữ liệu, mô phỏng, với điều kiện phải kê khai trung thực cách sử dụng trong hồ sơ dự thi. Cách tiếp cận này chuyển trọng tâm từ kiểm soát công cụ sang kiểm soát tính trung thực của quá trình nghiên cứu. Để xác thực kết quả dự án, các chuyên gia đề xuất tận dụng dấu vết kỹ thuật số như tệp dữ liệu gốc, mã nguồn, lịch sử chỉnh sửa, lịch sử sử dụng AI để đối chiếu với nhật ký nghiên cứu. Đồng thời, dự thảo mở rộng trách nhiệm: nếu hồ sơ, nhật ký hoặc dữ liệu gốc giả mạo, kết quả và giải thưởng có thể bị hủy, học sinh bị cấm tham gia 1–2 năm, người hướng dẫn bị cấm hướng dẫn trong các kỳ tiếp theo, còn cơ sở giáo dục thiếu giám sát cũng bị xem xét trách nhiệm.
Liêm chính khoa học phải bắt đầu từ THCS–THPT, không chờ đến bậc đại học
Tầng thông điệp quan trọng nhất của dự thảo quy chế là: liêm chính khoa học không đợi đến khi viết luận văn, luận án mới bắt đầu. Với người học, nó xuất phát từ những việc rất cụ thể như tự làm bài, dùng số liệu đúng nguồn, ghi nhận đúng phần việc; không sao chép, chiếm đoạt ý tưởng, làm giả hay sửa số liệu. Khi cuộc thi KHKT quốc gia buộc học sinh phải chứng minh kết quả dự án phản ánh đúng phần việc và đóng góp cá nhân, đồng thời thiết kế cơ chế kiểm chứng nhiều lớp – nhật ký nghiên cứu, dữ liệu gốc, vấn đáp trực tiếp, trách nhiệm của người hướng dẫn – thì đây không chỉ là cuộc thi nữa mà là “phòng thí nghiệm đạo đức” cho thế hệ nghiên cứu tương lai. Nếu các trường, giáo viên và phụ huynh đồng hành đúng cách, liêm chính khoa học từ cấp THCS đến THPT sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc và cũng là thói quen tự nhiên của học sinh, chứ không phải gánh nặng đối phó với quy định.
