Khởi đầu như cúm, nhưng có thể nguy kịch rất nhanh
Bệnh não mô cầu là bệnh nhiễm khuẩn do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có thể dẫn đến viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết hoặc đồng thời cả hai. Điều đáng ngại không chỉ là biến chứng mà còn ở khoảng thời gian ngắn để nhận ra bệnh: trẻ có thể khởi đầu bằng sốt, đau đầu, mệt mỏi, đau nhức người, ho hoặc đau họng giống cảm cúm, rồi nhanh chóng chuyển nặng trong vài giờ. Nếu chẩn đoán và điều trị chậm, bệnh có thể đe dọa tính mạng trong vòng 24 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên. Vì vậy, coi những biểu hiện ban đầu là “cảm cúm thông thường” và chờ xem bệnh có tự khỏi hay không là lựa chọn rủi ro. Nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não cần được xem là những cảnh báo cấp cứu, không phải diễn biến có thể theo dõi tùy tiện tại nhà.
“Ngay cả khi được điều trị kháng sinh phù hợp, khoảng 10–15% người mắc bệnh não mô cầu xâm lấn vẫn tử vong; khoảng 1/5 người sống sót có thể gặp di chứng lâu dài như tổn thương thần kinh, giảm thính lực hoặc mất chi.” Những con số này nhấn mạnh vì sao cha mẹ cần hành động theo dấu hiệu bất thường, thay vì cố tự xác định bệnh có phải cúm hay không.

Triệu chứng cần cảnh giác ở trẻ
Khi tìm hiểu triệu chứng não mô cầu, cha mẹ nên để ý sự kết hợp và mức độ nặng của các dấu hiệu, nhưng không chờ chúng xuất hiện đầy đủ. Sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, nôn ói, rét run, cứng cổ, sợ ánh sáng, co giật, ngủ li bì hoặc thay đổi ý thức đều đáng lo. Dấu hiệu nhiễm khuẩn huyết có thể gồm tay chân lạnh, da tái, thở nhanh và đau cơ hoặc đau chân dữ dội; ban xuất huyết đỏ tím không mất màu khi ấn là cảnh báo nghiêm trọng. Tuy nhiên, ban có thể xuất hiện muộn và cứng gáy có thể không rõ, nhất là ở trẻ nhỏ. Không nên đợi đến khi có ban mới tìm trợ giúp y tế.
Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, não mô cầu ở trẻ có thể không biểu hiện theo cách dễ nhận ra: bú kém, quấy khóc bất thường, ít hoạt động, khó đánh thức hoặc thóp phồng. Trẻ đột ngột bỏ bú, bỏ chơi cũng cần được chú ý, nhất là khi kèm sốt hoặc tình trạng xấu đi nhanh. Nếu nghi ngờ bệnh, hãy đưa trẻ đến cơ sở y tế có khả năng cấp cứu ngay; đừng cố tự phân biệt bệnh tại nhà chỉ dựa vào triệu chứng ban đầu.

Phòng bệnh cần tính đến nhiều nhóm huyết thanh
Vi khuẩn não mô cầu có nhiều nhóm huyết thanh; A, B, C, W và Y là những nhóm quan trọng gây bệnh ở người. Các nhóm A, C, Y và W cùng nhóm B đều có vaccine phòng ngừa, nhưng mỗi loại vaccine chỉ bao phủ những nhóm nhất định. Vaccine ACWY phòng các nhóm A, C, W và Y; vaccine nhóm B giúp phòng những chủng nhóm B nằm trong phạm vi vaccine. Vì thế, đã tiêm ACWY không đồng nghĩa đã được bảo vệ trước nhóm B, cũng như tiêm vaccine nhóm B không thay thế vaccine ACWY. Tiêm một loại vaccine mà cho rằng đã phòng được tất cả các nhóm là hiểu lầm có thể tạo cảm giác an toàn sai lệch.
Tại Việt Nam có vaccine cộng hợp ACWY như MenQuadfi, Nimenrix và Menactra; vaccine nhóm B như Bexsero; và vaccine nhóm B, C như VA-Mengoc-BC. Vaccine phế cầu cũng không thay thế vaccine não mô cầu: dù cả hai vi khuẩn có thể gây viêm màng não, chúng là hai loại vi khuẩn khác nhau. Phụ huynh nên kiểm tra lịch sử tiêm của trẻ và hỏi bác sĩ về loại vaccine, số mũi và thời điểm phù hợp theo tuổi, sức khỏe và yếu tố nguy cơ. Nếu trẻ trễ lịch, thông thường không cần tiêm lại từ đầu; hãy hỏi nhân viên y tế về cách tiếp tục lịch tiêm. Cơ thể cần thời gian hình thành kháng thể, thường từ nhiều ngày đến vài tuần tùy vaccine, tuổi và lịch tiêm, nên vaccine không thay thế xử trí khi trẻ vừa tiếp xúc nguy cơ.

Kết hợp tiêm chủng với hành động đúng lúc
Phòng bệnh não mô cầu không chỉ nằm ở việc tiêm chủng. Vi khuẩn lây qua tiếp xúc gần với dịch tiết đường hô hấp, đặc biệt khi ho, hắt hơi hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết mũi họng. Hãy duy trì thói quen rửa tay bằng xà phòng, giữ nơi ở thông thoáng, sạch sẽ và hạn chế tiếp xúc gần với người có biểu hiện nghi ngờ mắc bệnh. Tiêm vaccine là một trong những biện pháp hiệu quả hàng đầu để giảm nguy cơ, nhưng không bảo vệ tuyệt đối trước mọi nhóm vi khuẩn hay mọi chủng.
Nếu trẻ tiếp xúc gần với người bệnh, đừng chờ vaccine phát huy tác dụng rồi mới xử trí. Nhân viên y tế cần đánh giá người tiếp xúc để cân nhắc kháng sinh dự phòng càng sớm càng tốt, lý tưởng trong vòng 24 giờ sau khi xác định ca bệnh. Khi trẻ có dấu hiệu nghi ngờ, ưu tiên đưa trẻ đi cấp cứu ngay; việc xác định nhóm vi khuẩn hay hoàn thiện lịch tiêm là bước cần trao đổi với nhân viên y tế, không phải lý do trì hoãn khám. Cách bảo vệ thiết thực nhất là phối hợp tiêm chủng phù hợp, vệ sinh và phản ứng nhanh trước các dấu hiệu cảnh báo.







